बौद्ध दर्शन, हिमाली संस्कृति र पहिचान

  बौद्ध धर्ममा टोटला फूलको धार्मिक महत्त्व टोटला फूल प्रकृतिले सिर्जना गरेको एउटा अनौठो, सुन्दर र विशिष्ट फूल हो । यसको बाहिरी स्वरूप, रङ, बनावट, फुल्ने समय र साँस्कृतिक प्रयोगले यसलाई अन्य फूलभन्दा फरक पहिचान दिएको छ। विशेषगरी हिमाली बौद्ध समुदायमा यस फूलको सम्बन्ध प्रकृति, पुर्खाको ज्ञान, परम्परागत संस्कार र धार्मिक आस्थासँग जोडिएको पाइन्छ। यस फूललाई केवल वनस्पतिको रूपमा मात्र नभई साँस्कृतिक पहिचान र प्रकृतिसँग मानिसको आध्यात्मिक सम्बन्ध बुझाउने एउटा महत्त्वपूर्ण माध्यमका रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ। बौद्ध धर्मको मूल शिक्षा शील, समाधि र प्रज्ञामा आधारित छ। बुद्धले सम्पूर्ण प्राणी तथा प्रकृतिप्रति मैत्री, करुणा र अहिंसाको भावना राख्न सिकाउनुभएको छ। यस दृष्टिकोणबाट टोटला फूल तथा बीउलाई प्रकृतिको पवित्र उपहारका रूपमा सम्मान गर्न सकिन्छ। तर एउटा कुरा स्पष्ट बुझ्नुपर्छ । बौद्ध धर्मका मूल ग्रन्थहरूमा टोटला फूललाई कमल, बोधिवृक्ष वा अन्य स्थापित बौद्ध प्रतीकसरह छुट्टै बुद्धत्वको प्रतीक भनेर व्याख्या गरिएको प्रमाण भेटिँदैन। यसको धार्मिक महत्त्व विशेषगरी बौद्ध धर्मावलम्बी हिमाली समुदायहरूको सा...

  बौद्ध वज्रयानमा काङलिङ རྐང་གླིང १. बौद्ध वज्रयानमा काङलिङ རྐང་གླིང་ को परिचय, अर्थ, उत्पत्ति, धार्मिक महत्त्व र प्रयोग काङलिङ རྐང་གླིང་། वज्रयान (तान्त्रिक) बौद्ध धर्ममा प्रयोग गरिने एक विशेष धार्मिक बाजा हो। यो लामो, साँघुरो र फुक्ने प्रकारको परम्परागत बाजा हो। तिब्बती भाषामा ‘काङ’ རྐང་ को अर्थ खुट्टा वा खुट्टाको हड्डी र ‘लिङ’ གླིང་ को अर्थ बाँसुरी वा फुक्ने बाजा भन्ने बुझिन्छ। त्यसैले काङलिङलाई सामान्यतया खुट्टाको हड्डीबाट बनाइएको धार्मिक फुक्ने बाजा भनेर चिनिन्छ।  परम्परागत रूपमा काङलिङ मानिसको तिघ्राको हड्डी बाट बनाइन्थ्यो। विशेष गरी मानव तिघ्राको हड्डीबाट बनेको काङलिङलाई तान्त्रिक बौद्ध परम्परामा विशेष महत्त्व दिइन्छ। आधुनिक समयमा भने पशुको हड्डी, काठ, धातु तथा अन्य सामग्रीबाट पनि काङलिङ निर्माण गरिन्छ। काङलिङ सामान्य मनोरञ्जन वा सांगीतिक प्रयोजनका लागि बजाइने बाजा होइन। यो वज्रयान बौद्ध धर्मको गहिरो आध्यात्मिक अर्थ बोकेको अनुष्ठानिक बाजा हो। यसको ध्वनिले साधकलाई शून्यता, अनित्यता, करुणा, अहंकारको त्याग तथा मृत्युको सत्य स्मरण गराउँछ। २. काङलिङको उत्पत्ति र ऐतिहासिक पृ...

  ग्याल्वा रिङा (पञ्च ध्यानी बुद्ध) पाँच ध्यानि बुद्ध र पाँच क्लेशको पाँच ज्ञानमा रूपान्तरण वज्रयान बौद्ध दर्शनमा पाँच ध्यानि बुद्ध (पञ्च तथागत) ले बुद्धत्वका पाँच स्वरूप तथा पाँच प्रज्ञालाई प्रतिनिधित्व गर्छन्। यी पाँच बुद्धले हाम्रो चित्तमा रहेका पाँच प्रमुख क्लेशलाई पाँच शुद्ध ज्ञानमा रूपान्तरण गर्ने गहिरो अर्थ बोकेका छन्। १. वैरोचन बुद्ध (मध्य) – धर्मधातु ज्ञान अज्ञानतालाई धर्मधातु ज्ञानमा रूपान्तरण गर्नुहुन्छ। सम्पूर्ण धर्मको वास्तविक प्रकृति र शून्यताको बोध यस ज्ञानको सार हो। २. अक्षोभ्य बुद्ध (पूर्व) – आदर्श दर्पण ज्ञान क्रोध तथा द्वेषलाई आदर्श दर्पण ज्ञानमा रूपान्तरण गर्नुहुन्छ। जसरी ऐनाले कुनै भेदभाव नगरी सबै वस्तुलाई स्पष्ट देखाउँछ, त्यसरी नै यो ज्ञानले सम्पूर्ण वस्तुको वास्तविक स्वरूप स्पष्ट देखाउँछ। ३. रत्नसम्भव बुद्ध (दक्षिण) – समता ज्ञान अहंकार तथा घमण्डलाई समता ज्ञानमा रूपान्तरण गर्नुहुन्छ। सबै प्राणी र घटनालाई समान दृष्टिले हेर्ने, भेदभावरहित तथा समभावपूर्ण चित्त यसको सार हो। ४. अमिताभ बुद्ध (पश्चिम) – प्रत्यवेक्षण ज्ञान राग, आसक्ति तथा तृष्णालाई प्रत्यवेक्षण ज्ञानम...

  जन्तर बुटी (सुङ्वा) सम्बन्धि महत्त्वपूर्ण जानकारी  जन्तर–बुटी (सुङ्वा) भन्नाले बौद्ध, विशेषगरी तिब्बती वज्रयान बौद्ध परम्परामा मन्त्र, यन्त्र, पवित्र जडीबुटी, धार्मिक अवशेष तथा गुरुबाट आशीर्वाद प्राप्त सामग्री राखेर तयार पारिएको आध्यात्मिक संरक्षणसम्बन्धी पवित्र वस्तु बुझिन्छ। यसलाई सामान्य भाषामा मन्त्र र जडीबुटी समावेश गरिएको धार्मिक ताबीज भन्न सकिन्छ। यसको मुख्य विशेषता 1. मन्त्र: बुद्ध, बोधिसत्त्व वा धर्मपालका मन्त्र लेखिएको हुन्छ। 2. जडीबुटी: परम्पराअनुसार विभिन्न सुगन्धित तथा औषधीय वनस्पति राखिन्छन्। 3. यन्त्र: पवित्र अक्षर, ज्यामितीय आकृति र धार्मिक चिह्न राखिन सक्छन्। 4. पवित्र सामग्री: गुरुबाट प्राप्त आशीर्वादित औषधि, धातु वा धार्मिक अवशेष हुन सक्छन्। 5. अभिषेक: गुरु वा योग्य लामाबाट धार्मिक विधिअनुसार आशीर्वाद प्रदान गरिन्छ। ग्रहदोष लोकाग, दुन्सुर, गुमिग, दुर्मिंग, भूमिपति, मेवा, पार्खा, दार्गु लाग्दा ,आयु कम भएको तथा सोग खाममा समस्या आएमा, यात्रा, कार्य व्यापार, ईर्ष्या, मिखा, नौ ग्रह दोष, हटाउन र लोक प्रियताको निम्ति,भाग्य, आयु, शान्ति, शत्रु दमन गर्न, अरुलाई वशम...