बौद्ध दर्शन, हिमाली संस्कृति र पहिचान

 यो  बौद्ध दर्शन तथा परम्परागत अभिधर्म (Abhidharma) ब्रह्माण्डविज्ञानमा आधारित सुमेरु पर्वत  र ब्रह्माण्डको संरचना दर्शाउने एक विस्तृत र कलात्मक थाङ्का/पौभा शैलीको तस्बिर  हो। तस्बिरले बौद्ध ग्रन्थहरूमा वर्णन गरिए अनुसार भौतिक र आध्यात्मिक संसारको बनावटलाई तल्लो तहदेखि माथिल्लो आकाशसम्म अति नै सूक्ष्म तरिकाले देखाएको छ।                                   लामा केसाङ ह्योल्मो (गोविन्द) तस्बिरको सबैभन्दा तल्लो भागमा विशाल महासागर (लवण समुद्र) फैलिएको छ, जसमा हरियालीले भरिएका महाद्वीपहरू तैरिरहेका देखिन्छन्। यी महाद्वीपहरूमध्ये मानिसहरू बस्ने जम्बूद्वीप (हाम्रो संसार) लाई पनि साङ्केतिक रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। सागरको मध्य भागमा गोलाकार रूपमा रहेका सुनौला पर्वतका सातवटा शृङ्खलाहरू (सप्त स्वर्ण पर्वत) र तिनलाई घेरेका साना सागरहरू गोलाकार चक्रका रूपमा कोरिएका छन्। यी गोलाकार पर्वत शृङ्खलाहरूको ठीक केन्द्रबाट ब्रह्माण्डको मुख्य स्तम्भको रूपमा सुमेरु पर्वत खडा भएको छ। सुमेरु पर्वतको विशेषता भन...

  मञ्जुश्री बौद्ध तत्व ज्योतिष             लामा केसाङ ह्योल्मो (गोविन्द)             बौद्ध ज्योतिषी चिपा सामन्यतय : बौद्ध ज्योतिषका मुल श्रोत कार्ची एवं नाग्ची/ ज्युङ्ची दुई वटा छन । कार्ची भगवान बुद्धद्वारा देशित कालचक्र ज्योतिष र स्वरोदय गरि दुई थरी छन । नाग्ची महामञ्जुश्रीले देशना गर्नु भएको तत्व ज्योतिष हो जसको केग्ची, केची, भाग्ची, नेची, शिन्ची प्रमुख पाँच वटा शाखा छन् । कालचक्र ज्योतिष विशेष गरि निरयण सौरवर्ष, सौरमास, सावन दिनको गणित ज्योतिषिय सिद्धान्तमा आधारित छन जसको आधारबाट सौर्य पात्रोको व्यवस्थापन हुन्छ र यसबाट राशी, ग्रह, नक्षत्र, ऋतु, काल, सुर्योदय, सुर्यस्त, मिति एवं तिथिहरुको जानकारी प्राप्ति हुन्छ । कालचक्र ज्योतिष अनुसार वर्षलाई प्रभवर्द, विभव, शुक्लत आदि नामबाट सम्बोधन गरिन्छ र ६० वर्षको १ प्रभव हुन्छ र पुन : प्रभव-विभव-शुक्लत आदि गणना गरिन्छ। यसको सिद्धान्त अनुसार १२ वटा महिना हुन्छ प्रत्येक महिनाको नाम हरेक महिनाको पुणिर्णामामा पर्ने नक्षत्र मघा, फाल्गुणी आदिबाट व्यवस्थित छन भने १२ महिनाको १ वर्ष हुन्छ...

  दिप (छ्योइमे) दिप (छ्योइमे)/ अर्पणको विषयमा विभिन्न बुद्ध बोधिसत्वहरुले पुन्या लाभ फलको बारे बताउनु भएको छ । दिप दानको सन्दर्भमा विशेषगरी महायान/बज्रायान बौद्धहरुले कसरि गर्ने, के भावना गर्ने र के लाभहुन्छ यहाँ चर्चा गरौं । दिप (छ्योइमे) प्रज्वलन/अर्पण र लाभ दियो बत्ती बाल्दा स्मरण गर्नुपर्ने कुराहरु यो दिप (छुयोमे) त्रिसहस्रलोक समान र त्यहाँको वातावरण जस्तै महान र व्यापक होस् । यस दियोको सलेदो पर्वतको राजा सुमेरु पर्वत जस्तै होस् । यो दियोको तेल वा घ्यू प्रशान्त महासागर जस्तै होस् । प्रत्येक बुद्धको उपस्थिति संगै अरबौं खरब धर्म दिप होउन् । यस दियोको प्रकाशले सम्पूर्ण सत्वप्राणीहरुको अज्ञान्ता रुपी अन्धकार हटेर जाउन् । माथी सुखानन्दमय ब्रम्हलोक देखि तल अत्यन्त यातना सहेर बस्नु पर्ने नर्क लोक सम्मको सबै प्राणीहरुले दशै दिशाहरुमा रहनु भएका सबै बुद्ध तथा बोधिसत्वहरुको प्रत्यक्ष दर्शन गर्न पाउन् । त्यसपछि ओम बज्र अलोके आ हुङ मन्त्रोचारण गर्ने र यसरी भावना गर्ने मैले चढाएको यस शुद्ध र उज्यालो दियो बत्तीहरु भद्र कल्पका हजारौं बुद्धहरु सामु चढाउदैछु । त्यसै गरी दशै दिशामा निहित सबै बुद...

तिब्बती ज्योतिष शास्त्र ( नाग्चि) मा पाँच महाभूत (पञ्चतत्त्व ) बीचको आपसी सम्बन्ध तिब्बती ज्योतिष शास्त्र ( नाग्चि) मा पाँच महाभूत (पञ्चतत्त्व ) बीचको आपसी सम्बन्ध गणना गर्ने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण औंला-प्रणाली हो।                                          लामा केसाङ ह्योल्मो (गोविन्द)                   बौद्ध ज्योतिषी चिपा शीर्षकमा लेखिएको མ་བུ་དགྲ་གྲོགས་རྩིས་ཐང་ को अर्थ "आमा, छोरा, शत्रु र मित्र (सम्बन्ध) को गणना" भन्ने हुन्छ। यसमा पञ्चतत्त्व (काष्ठ, अग्नि, जमिन, फलाम, जल) बीचका ४ मुख्य सम्बन्धहरूलाई औंलाका तीरहरूमार्फत देखाइएको छ: १. तत्त्वहरू बीचका ४ सम्बन्ध:-  * मा (མ་ -आमा): जन्म दिने वा जीवन/ऊर्जा बढाउने तत्त्व (उत्पादक)।  * बु (བུ་ - छोरा): आफूबाट जन्मिने वा उत्पन्न हुने तत्त्व।  * डा (དགྲ་ -शत्रु): विनाश गर्ने, नष्ट गर्ने वा नियन्त्रण गर्ने तत्त्व।  * डोक (གྲོགས་ -मित्र): सहयोग गर्ने, पोषण दिने वा अनुकूल वातावरण ब...

  གསེར་སྐྱེམས सेर क्येमको अर्थ र यसको फाइदा    लामा केसाङ ह्योल्मो (गोविन्द)      ह्योल्मो ङाग्छ्याङ शाक्य साङ्पो नोप्रा गुम्बा གསེར་སྐྱེམས (सेर क्येम) तिब्बती बौद्ध संस्कृति र आस्थामा अत्यन्त महत्वपूर्ण धार्मिक विधिको रूपमा मानिन्छ। यस शब्दको अर्थलाई हेर्ने हो भने “གསེར” अर्थात् सुन शुद्धता, सम्मान र बहुमूल्यताको प्रतीक हो भने “སྐྱེམས” भनेको अर्पण गरिने पेय हो। दुवै मिलेर सुनजस्तै शुद्ध र बहुमूल्य पेय देवता वा गुरुहरूलाई अर्पण गर्ने उच्चतम धार्मिक कार्य भन्ने गहिरो अर्थ दिन्छ। यस विधिले भक्तिको स्थिरता, सम्मानको स्तर र मनको सच्चाइ समेटेर आध्यात्मिकतामा ठूलो स्थान ओगटेको छ।🔸️ तिब्बती बौद्ध जीवनपद्धतिमा सेर क्येम केवल पेय अर्पण गर्ने बाह्य क्रिया मात्र होइन, यसको केन्द्रमा रहेको मुख्य भावना भनेको शुद्ध मनले सक्दो उत्तम कुरा अर्पण गर्नु हो। कुनै पनि देवता, गुरु, लामा वा संरक्षक शक्तिप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने, आशीर्वाद माग्ने, वा नाउँ भएको काम सुरु गर्ने अवस्थामा यो विधि गरिन्छ। घर परिवारमा हुने पूजा, पर्व,उत्सव वा ठूलो महत्वपूर्ण कार्यको आरम्भमा से...

मन्जुश्री र काठमाडौं वस्तीको इतिहास                            ✍️ लामा केसाङ ह्योल्मो (गोविन्द)                   ह्योल्मो ङाग्छ्याङ शाक्य साङ्पो नोप्रा गुम्बा मन्जुश्रीले काठमाडौं उपत्यकामा बस्ती बसालेको र यहाँको सभ्यता सुरुवात गरेको प्रसङ्ग नेपाली इतिहास, धर्म र संस्कृतिमा अत्यन्तै महत्वपूर्ण मानिन्छ। विशेषगरी 'स्वयम्भू पुराण' अनुसार यसको वृत्तान्त यस प्रकार छ: ​१. महाचीनबाट आगमन ​काठमाडौं उपत्यका कुनै समय एउटा ठूलो दह थियो, जसलाई 'नागदह' भनिन्थ्यो। यस दहमा नागराजहरूको निवास थियो र यो अथाह जलराशिले भरिएको थियो। पौराणिक मान्यता अनुसार, चीनको पञ्चशीर्ष पर्वत (Wutai Shan) मा रहनुभएका महामन्जुश्रीले आफ्नो दिव्य दृष्टिले नेपाल खाल्डोको बीचमा रहेको स्वयम्भू ज्योतिरूपको दर्शन पाउनुभयो। त्यस ज्योतिको प्रत्यक्ष दर्शन र पूजा गर्ने इच्छाले उहाँ आफ्ना दुई पत्नीहरू वरदा र मोक्षदा का साथ नेपाल आउनुभएको थियो। ​२. चोभारको गल्छी र जल निकास काठमाडौं आइपुगेपछि मन्जुश्रीले उपत्यकाको पानी बाह...

                                  लामा केसाङ ह्योल्मो (गोविन्द)                     ह्योल्मो ङाग्छ्याङ शाक्य साङ्पो नोप्रा गुम्बा १. फोवा भनेको के हो? फोवा (འཕོ་བ་) तिब्बती बौद्ध धर्म, विशेष गरी वज्रयान परम्पराको एक गहन साधना हो। "फोवा" को शाब्दिक अर्थ "स्थानान्तरण" वा "चेतनाको स्थानान्तरण" हो। यस साधनामा मृत्युको समयमा आफ्नो चेतनालाई (नमशे) संसारको चक्रबाट मुक्त गरी बुद्धको शुद्ध लोक, विशेषगरी अमिताभ बुद्धको सुखावती (देवाचेन) तर्फ निर्देशित गर्ने अभ्यास गरिन्छ। फोवा जीवनभर अभ्यास गर्न सकिने साधना हो, तर यसको वास्तविक प्रयोग मृत्युको अन्तिम क्षणमा गरिन्छ। २. फोवाको उद्देश्य फोवाको मुख्य उद्देश्यहरू: मृत्युको समयमा चेतनालाई भ्रम र भयबाट मुक्त राख्नु। शुभ पुनर्जन्म प्राप्त गर्नु। अमिताभ बुद्धको शुद्ध लोक (देवाचेन) मा जन्म लिने आधार बनाउनु। बर्दो (मृत्यु र पुनर्जन्मबीचको अवस्था) का कठिनाइहरू कम गर्नु। अन्ततः बुद्धत्व प्राप्त गर्ने मार्गलाई सहज बनाउनु। ३. फो...

  रसुवागढी नाका बन्द हुँदा कैलाश मानसरोवर यात्राको भार तातोपानी र हिल्सा तर्फ Sep 15, 2026   काठमाडौं, रसुवागढी नाका अवरुद्ध भएपछि कैलाश मानसरोवर यात्राबाट फर्किने तथा तिब्बत भ्रमणमा जाने–आउने यात्रुको आवागमन वैकल्पिक नाकातर्फ सरेको छ । रसुवाको भोटेकोशी नदिमा गत भदौ १० गते आएको विनाशकारी बाढीले भन्सार, अध्यागमनलगायतका संरचनामा क्षति पु¥याएपछि यात्रुले सिन्धुपाल्चोकको तातोपानी र हुम्लाको हिल्सा नाका प्रयोग गर्न थालेका हुन् । अध्यागमन विभागका अनुसार भदौ १० देखि २९ गतेसम्म तातोपानी नाकाबाट ३ हजार ९०४ जना नेपाल प्रवेश गरेका छन् । प्रवेश गर्नेमा १ हजार ७३३ जना महिला छन् । सोही अवधिमा तातोपानी हुँदै ३९१ जना नेपालबाट चीनतर्फ प्रस्थान गरेका छन् । विभागका अनुसार तातोपानीबाट नेपाल प्रवेश गर्ने यात्रुमध्ये ठूलो संख्या तिब्बत भ्रमण तथा कैलाश मानसरोवर यात्राबाट फर्किनेको छ । रसुवागढी हुँदै चीन प्रवेश गरी तिब्बत तथा कैलाश मानसरोवर पुगेका यात्रु नाका अवरुद्ध भएपछि तातोपानी र हिल्साबाट नेपाल फर्किन थालेका हुन् । हुम्लाको हिल्सा नाकाबाट पनि उक्त अवधिमा ३८७ जना नेपाल प्रवेश गरेका छन् । तीमध्ये ...

नेपाल प्राकृतिक विविधताले मात्र होइन, जातीय, भाषिक र सांस्कृतिक विविधताले पनि धनी देश हो। विशेषगरी हिमाली क्षेत्रमा बसोबास गर्ने आदिवासी जनजाति समुदायहरूले नेपालको मौलिक संस्कृति, परम्परा र पहिचानलाई पुस्तौँदेखि जोगाउँदै आएका छन्। हिमालसँग जोडिएको उनीहरूको जीवनशैली, भाषा, भेषभूषा, चाडपर्व, कला, धार्मिक परम्परा र सामाजिक जीवन नेपालको सांस्कृतिक सम्पदाको महत्वपूर्ण हिस्सा हुन्। हिमाली आदिवासी जनजाति को हुन्? हिमाली तथा उच्च पहाडी क्षेत्रमा विभिन्न समुदायहरूको आफ्नै ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, भाषा र सांस्कृतिक परम्परा रहेको पाइन्छ। शेर्पा, ह्योल्मो, थकाली, तामाङ, गुरुङ लगायतका समुदायहरूको जीवन हिमाली तथा पहाडी भूगोलसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। यी समुदायहरूको संस्कृति एउटै प्रकारको छैन। प्रत्येक समुदायको आफ्नै भाषा, संस्कार, पोशाक, खानपान, चाडपर्व र सामाजिक परम्परा छन्। यही विविधताले नेपालको सांस्कृतिक पहिचानलाई अझ समृद्ध बनाएको छ। ह्योल्मो समुदाय ह्योल्मो (Hyolmo) नेपालको हिमाली सांस्कृतिक विविधताभित्र महत्वपूर्ण पहिचान बोकेको समुदाय हो। ह्योल्मो समुदायको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्ध वि...