बौद्ध वज्रयानमा काङलिङ རྐང་གླིང
बौद्ध वज्रयानमा काङलिङ རྐང་གླིང
१. बौद्ध वज्रयानमा काङलिङ རྐང་གླིང་ को परिचय, अर्थ, उत्पत्ति, धार्मिक महत्त्व र प्रयोग
काङलिङ རྐང་གླིང་། वज्रयान (तान्त्रिक) बौद्ध धर्ममा प्रयोग गरिने एक विशेष धार्मिक बाजा हो। यो लामो, साँघुरो र फुक्ने प्रकारको परम्परागत बाजा हो। तिब्बती भाषामा ‘काङ’ རྐང་ को अर्थ खुट्टा वा खुट्टाको हड्डी र ‘लिङ’ གླིང་ को अर्थ बाँसुरी वा फुक्ने बाजा भन्ने बुझिन्छ। त्यसैले काङलिङलाई सामान्यतया खुट्टाको हड्डीबाट बनाइएको धार्मिक फुक्ने बाजा भनेर चिनिन्छ।
परम्परागत रूपमा काङलिङ मानिसको तिघ्राको हड्डी बाट बनाइन्थ्यो। विशेष गरी मानव तिघ्राको हड्डीबाट बनेको काङलिङलाई तान्त्रिक बौद्ध परम्परामा विशेष महत्त्व दिइन्छ। आधुनिक समयमा भने पशुको हड्डी, काठ, धातु तथा अन्य सामग्रीबाट पनि काङलिङ निर्माण गरिन्छ।
काङलिङ सामान्य मनोरञ्जन वा सांगीतिक प्रयोजनका लागि बजाइने बाजा होइन। यो वज्रयान बौद्ध धर्मको गहिरो आध्यात्मिक अर्थ बोकेको अनुष्ठानिक बाजा हो। यसको ध्वनिले साधकलाई शून्यता, अनित्यता, करुणा, अहंकारको त्याग तथा मृत्युको सत्य स्मरण गराउँछ।
२. काङलिङको उत्पत्ति र ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
काङलिङको परम्परा भारतीय बौद्ध तन्त्र र महासिद्धहरूको साधना परम्परासँग सम्बन्धित छ। प्राचीन भारतका सिद्धपुरुषहरूले निर्जन वन तथा एकान्त स्थानहरूमा तान्त्रिक साधना गर्ने क्रममा मानव हड्डीबाट बनेका धार्मिक सामग्री प्रयोग गर्थे।
विशेषगरी महासिद्धहरूको परम्परामा श्मशान साधनालाई महत्त्वपूर्ण मानिन्थ्यो। श्मशानमा गरिने साधनाले मानिसलाई जीवनको अनित्यता, मृत्युको अपरिहार्यता र शरीरप्रतिको मोहबाट मुक्त हुन प्रेरित गर्छ।
यसै आध्यात्मिक पृष्ठभूमिमा काङलिङको प्रयोग विकसित भएको मानिन्छ। पछि भारतीय वज्रयान परम्पराबाट तिब्बतमा फैलिएको बौद्ध तन्त्रमा काङलिङले महत्त्वपूर्ण स्थान प्राप्त गर्यो।
तिब्बती वज्रयानमा काङलिङ विशेषगरी च्योद (གཅོད་) साधनासँग सम्बन्धित भयो।
३. काङलिङ र च्योद साधनासँगको सम्बन्ध
भारतीय सिद्ध परम्परा र तिब्बती च्योद शिक्षासँग सम्बन्धित महान् गुरु।
च्योद परम्पराकी महान् तिब्बती योगिनी तथा प्रमुख प्रवर्तक।
यस साधनामा मुख्यतः तीनवटा धार्मिक बाजा प्रयोग गरिन्छ:
काङलिङ: साधकको च्योद साधनालाई ध्वनिद्वारा आह्वान गर्ने बाजा।
डमरु (ཌ་མ་རུ་): साधनाको लय, ध्यान र आध्यात्मिक जागरणको प्रतीक।
डिल्बु (དིལ་བུ་): प्रज्ञा, शून्यता र स्त्री तत्त्वको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिने घण्टी।
यी तीन बाजाको संयुक्त प्रयोगले च्योद साधनाको विशेष धार्मिक वातावरण निर्माण गर्छ।
४. काङलिङको बनावट र निर्माण सामग्री
काङलिङको बनावट लामो, खोक्रो र एकातिर फुक्ने मुख भएको हुन्छ। यसको बनावट तथा आकार परम्पराअनुसार केही फरक हुन सक्छ।
काङलिङ निर्माणमा निम्न सामग्री प्रयोग गरिन्छ।
१. मानव तिघ्राको हड्डीबाट बनेको काङलिङ
यो सबैभन्दा परम्परागत र तान्त्रिक महत्त्व बोकेको काङलिङ हो। मानव तिघ्राको हड्डीलाई सफा गरी, आवश्यक आकारमा तयार पारेर बाजाका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। यस्तो काङलिङलाई मृत्यु र अनित्यताको गहिरो प्रतीक मानिन्छ।
२. पशुको हड्डीबाट बनेको काङलिङ
केही परम्परामा पशुको हड्डीबाट पनि काङलिङ बनाइन्छ। यसलाई मानव हड्डीबाट बनेको काङलिङको विकल्पका रूपमा प्रयोग गरिन्छ।
३. धातुबाट बनेको काङलिङ
तामा, पित्तल, चाँदी तथा अन्य धातुबाट पनि काङलिङ बनाइन्छ। आजकल गुम्बा तथा धार्मिक अनुष्ठानमा धातुबाट बनेका काङलिङ धेरै प्रयोगमा छन्।
४. काठ तथा कृत्रिम सामग्रीबाट बनेको काङलिङ
आधुनिक समयमा काठ, रेजिन तथा अन्य कृत्रिम सामग्रीबाट पनि यसको निर्माण गरिन्छ।
५. काङलिङको धार्मिक तथा आध्यात्मिक अर्थ
काङलिङ केवल बाजा मात्र होइन। यसको गहिरो धार्मिक र दार्शनिक अर्थ छ।
क) अनित्यताको स्मरण (अनिच्चा)
मानव शरीर एक दिन नष्ट हुन्छ। मानिसको शरीर, सौन्दर्य, शक्ति, धन र प्रतिष्ठा स्थायी हुँदैनन् भन्ने बुद्धधर्मको मूल शिक्षालाई काङलिङले स्मरण गराउँछ।
मानव हड्डीबाट बनेको काङलिङले जीवनको अन्तिम सत्य अर्थात् मृत्यु र अनित्यतालाई प्रत्यक्ष रूपमा सम्झाउँछ।
ख) अहंकारको त्याग
मानिसले आफ्नो शरीर, नाम, रूप र पहिचानलाई 'म' र 'मेरो' भनेर समातिरहेको हुन्छ। काङलिङको प्रयोगले यस्तो आत्मकेन्द्रित भावना र अहंकारलाई त्याग्ने अभ्यासको स्मरण गराउँछ।
ग) शून्यताको बोध
वज्रयान बौद्ध दर्शनमा सबै वस्तु स्वतन्त्र र स्थायी अस्तित्वबाट रहित छन् भन्ने शून्यताको शिक्षा महत्त्वपूर्ण छ। काङलिङले शरीरसमेत स्थायी, स्वतन्त्र र अपरिवर्तनीय वस्तु होइन भन्ने बोध गराउने प्रतीकात्मक भूमिका खेल्छ।
घ) करुणा र दान पारमिता
च्योद साधनामा साधकले आफ्नो शरीरसमेत सम्पूर्ण प्राणीको हितका लागि अर्पण गरेको कल्पना गर्छन्। यसको अर्थ आफूभित्र रहेको लोभ, मोह र स्वार्थलाई त्यागेर महान् करुणाको विकास गर्नु हो।
ङ) भय र आसक्तिमाथि विजय
श्मशान, मृत्यु, हड्डी र उग्र प्रतीकसँग सम्बन्धित साधनाले साधकलाई भय, मोह र द्वैतभावनाको सामना गर्न सिकाउँछ। काङलिङको ध्वनिले यही आध्यात्मिक अभ्यासलाई स्मरण गराउँछ।
६. काङलिङको ध्वनिको महत्त्व
काङलिङ फुक्दा गम्भीर, तीव्र, केही डरलाग्दो तथा विशेष प्रकारको आवाज निस्कन्छ। यसको ध्वनि सामान्य सांगीतिक धुनभन्दा फरक हुन्छ।
- वज्रयान परम्परामा यसको ध्वनिका विभिन्न धार्मिक अर्थ व्याख्या गरिन्छन्।
- डाकिनी तथा धर्मपाललगायत तान्त्रिक देवताहरूलाई आह्वान गर्ने।
- च्योद साधनामा दृश्यात्मक रूपमा निमन्त्रणा गरिएका प्राणीहरूलाई शरीरको दान अर्पण गर्ने।
- नकारात्मक शक्तिहरू तथा बाधाको प्रतीकात्मक रूपान्तरण गर्ने।
- साधकलाई मृत्यु, अनित्यता र शून्यताको स्मरण गराउने।
- धार्मिक अनुष्ठानको सुरुवात वा विशेष चरणको सङ्केत दिने।
काङलिङको ध्वनिलाई केवल भूतप्रेत भगाउने वा डर देखाउने माध्यमका रूपमा बुझ्नु उचित हुँदैन। यसको वास्तविक महत्त्व साधनाको उद्देश्य र धार्मिक सन्दर्भमा निर्भर हुन्छ।
७. वज्रयान बौद्ध धर्ममा काङलिङको प्रयोग हुने प्रमुख अवसरहरू
काङलिङ च्योद साधनामा मात्र सीमित छैन। तिब्बती वज्रयान परम्परामा विभिन्न धार्मिक अनुष्ठानमा पनि यसको प्रयोग गरिन्छ।
१. च्योद साधना (གཅོད་)
यो काङलिङको सबैभन्दा प्रसिद्ध प्रयोग हो। साधकले डमरु र डिल्बुसँगै काङलिङ बजाएर च्योदको साधना गर्छन्।
२. काङ्सो (བསྐང་གསོ་)
धर्मपाल तथा रक्षक देवताहरूको पूजा, प्रार्थना र प्रसन्नता प्राप्तिका लागि गरिने विशेष तान्त्रिक अनुष्ठानमा काङलिङ प्रयोग हुन सक्छ।
३. तोर्मा अर्पण (གཏོར་མ་)
देवता, डाकिनी, धर्मपाल तथा विभिन्न प्राणीहरूलाई तोर्मा अर्पण गर्ने अनुष्ठानमा यसको ध्वनि प्रयोग गरिन्छ।
४. होम वा अग्निपूजा (སྦྱིན་སྲེག་)
विशेष तान्त्रिक अग्निपूजामा अनुष्ठानको परम्परा र विधिअनुसार काङलिङ बजाइन्छ।
५. छाम नृत्य (འཆམ་)
गुम्बाहरूमा गरिने धार्मिक मुखौटा नृत्य अर्थात् छाममा काङलिङको प्रयोग हुन सक्छ। विशेषगरी उग्र देवता तथा धर्मपालसँग सम्बन्धित नृत्यमा यसको ध्वनि प्रयोग गरिन्छ। कतिपय स्थानमा जोडी काङलिङ बजाएर नर्तकहरूको प्रवेशको सङ्केत दिइन्छ।
६. उग्र तान्त्रिक साधना
महाकाल, पाल्देन ल्हामो तथा अन्य धर्मपाल र उग्र देवतासँग सम्बन्धित केही साधनामा परम्पराअनुसार काङलिङ प्रयोग गरिन्छ। एकान्त तथा विशेष साधनास्थलमा गरिने केही तान्त्रिक अभ्यासमा काङलिङ प्रयोग गरिन्छ। यसको सम्बन्ध साधकलाई मृत्यु र अनित्यताको प्रत्यक्ष बोध गराउने साधनासँग छ।
यी सबै अनुष्ठानमा काङलिङ अनिवार्य हुन्छ भन्ने होइन। कुन अनुष्ठानमा यसको प्रयोग गर्ने भन्ने कुरा सम्बन्धित साधना ग्रन्थ, सम्प्रदाय र गुरुबाट प्राप्त विधिमा निर्भर हुन्छ।
Comments
Post a Comment