बौद्ध दर्शनमा षड्गति (छ लोक)

 बौद्ध दर्शनमा षड्गति (छ लोक)

बौद्ध दर्शनअनुसार प्राणीहरू कर्म, तृष्णा, आसक्ति र मानसिक अवस्थाका कारण संसार (संसार चक्र) मा जन्म–मृत्यु र पुनर्जन्मको चक्रमा घुमिरहन्छन्। यस संसारलाई परम्परागत रूपमा छ लोक वा षड्गतिमा विभाजन गरिएको छ।

लामा केसाङ ह्योल्मो (गोविन्द)

१. देवलोक ལྷའི་ཡུལ

पुण्यकर्मको फलस्वरूप प्राप्त हुने सुख र ऐश्वर्ययुक्त लोक। तर यो पनि स्थायी होइन र निर्वाण होइन।

२. मनुष्यलोक མི་ཡུལ

सुख र दुःख दुवै अनुभव हुने लोक। बुद्धधर्मको अध्ययन, ध्यान र साधनाद्वारा मुक्ति खोज्न सकिने भएकाले मानव जन्मलाई अत्यन्त मूल्यवान् मानिन्छ।

३. असुरलोक ལྷ་མ་ཡིན་གྱི་ཡུལ

ईर्ष्या, प्रतिस्पर्धा, अहंकार र विजयको चाहनासँग सम्बन्धित लोक। असुरहरू देवतासँग संघर्ष गर्ने प्राणीका रूपमा वर्णित छन्।

४. पशुलोक དུད་འགྲོ་ཡུལ

अज्ञान, भय र असहाय अवस्थासँग सम्बन्धित लोक। चेतनशील साधनाको अवसर सीमित हुने अवस्थाको प्रतीक पनि मानिन्छ।

५. प्रेतलोक ཡི་དྭགས་ཀྱི་ཡུལ

अतृप्त इच्छा, लोभ र तृष्णाको प्रतीक। चाहना धेरै भए पनि सन्तुष्टि प्राप्त गर्न नसक्ने अवस्थालाई जनाउँछ।

६. नरकलोक དམྱལ་བའི་ཡུལ

अत्यन्त दुःख, क्रोध, घृणा र हिंसासँग सम्बन्धित लोक। बौद्ध परम्परामा नरकलाई स्थायी दण्डको स्थान नभई कर्मको परिणामस्वरूप प्राप्त हुने अस्थायी अवस्था मानिन्छ।

यसरी षड्गति केवल पुनर्जन्मका लोकहरूको वर्णन मात्र नभई मानिसको मानसिक अवस्थालाई बुझाउने प्रतीकात्मक शिक्षा पनि हो। बौद्ध धर्मको अन्तिम उद्देश्य कुनै सुखमय लोकमा जन्मिनु मात्र नभई तृष्णा, द्वेष र अविद्याबाट मुक्त भई निर्वाण प्राप्त गर्नु हो।