बौद्ध दर्शनअनुसार संसार भनेको के हो?

बौद्ध दर्शनअनुसार “संसार” के हो, किन दुःखमय छ र बुद्धले निर्वाणलाई परम सुख किन भन्नुभयो भन्ने कुरा ६ वटा लोक र जन्म-मरणको चक्रमार्फत बुझाइएको छ। त्यसलाई समेटेर विस्तृत रूपमा यसरी बुझ्न सकिन्छ।

✍️लामा केसाङ ह्योल्मो (गोविन्द)

ह्योल्मो ङाग्छ्याङ शाक्य साङ्पो नोप्रा गुम्बा

संसार भनेको के हो?

बौद्ध दर्शनमा “संसार” (संसार चक्र) भन्नाले केवल हामी बसिरहेको पृथ्वी वा भौतिक संसारलाई मात्र भनिएको होइन। जीवले कर्म, तृष्णा, मोह र अविद्याका कारण बारम्बार जन्म लिने, जीवन बिताउने, मर्ने र फेरि अर्को जन्म लिने अनन्त चक्रलाई संसार भनिन्छ।

अर्थात: जन्म → जीवन → कर्म → मृत्यु → पुनर्जन्म → फेरि जीवन → फेरि मृत्यु

यो क्रम निरन्तर चलिरहन्छ । जबसम्म अज्ञान, तृष्णा, अशक्ति र कर्मको बन्धन समाप्त हुँदैन, तबसम्म यो चक्रबाट पूर्ण मुक्ति हुँदैन ।

संसारका छ लोक

संसारलाई मुख्यतः छ वटा लोकमा विभाजन गरिएको हुन्छ :

१) देव लोक

२) असुर लोक

३) मनुष्य लोक

४) पशु लोक

५) प्रेत लोक

६) नरक लोक

यी लोकहरूलाई बौद्ध परम्परामा प्राणीहरूले आफ्ना कर्मअनुसार प्राप्त गर्ने अस्तित्वका अवस्थाहरूका रूपमा बुझिन्छ।

१. देव लोक : देव लोकमा अत्यधिक सुख, सुविधा, ऐश्वर्य र आनन्द हुन्छ । देवलोकमा अत्यधिक भोगविलास भएकाले देवताहरू धर्म र कर्मको अभ्यासतर्फ त्यति ध्यान नदिन सक्छन्य । सको अर्थ देव लोक पूर्ण मुक्ति भएको अवस्था होइन । त्यहाँ पनि आयु समाप्त भएपछि कर्मअनुसार अर्को लोकमा जन्म हुन सक्छ । त्यसैले बौद्ध दृष्टिमा धेरै सुख पनि अन्तिम समाधान होइन।

२. असुर लोक : असुर लोकमा ईर्ष्या, प्रतिस्पर्धा, द्वेष, अहंकार र निरन्तर संघर्षको भाव प्रमुख हुन्छ । असुरहरू एक आपसमा निरन्तर लडिरहेको देखाइएको छ । यसको गहिरो अर्थ के हो भने मानिसभित्र पनि जब “म अरूभन्दा ठूलो हुनुपर्छ” “अरूले भन्दा मैले बढी पाउनुपर्छ” “अरूलाई जित्नैपर्छ” ईर्ष्या, रिस र प्रतिस्पर्धा जस्ता भावनाहरू बलियो हुन्छन्, तब मानिस असुर लोकको मानसिक अवस्थाजस्तै दुःखमा बाँचिरहेको हुन्छ ।

३. मानव लोक : मानव लोकलाई बौद्ध दर्शनमा अत्यन्त मूल्यवान र दुर्लभ अवस्था मानिन्छ । किनभने मानव जीवनमा सुख पनि छ, दुःख पनि छ। त्यसैले मानिसले आफ्नो जीवनलाई विचार गर्न, धर्म बुझ्न, गलत कर्म त्याग्न, कुशल कर्म गर्न र अन्ततः निर्वाणको बाटोमा अघि बढ्न सक्छ । मानव जीवन अमूल्य र दुर्लभ छ। त्यसलाई केवल भोगविलास र व्यर्थका कुरामा खर्च गर्नु हुँदैन । देव लोकमा अत्यधिक सुखका कारण धर्मप्रति उदासीनता हुन सक्छ । असुर लोकमा संघर्ष धेरै हुन्छ। पशु, प्रेत र नरक लोकमा पनि आफ्ना–आफ्नै दुःखका कारण धर्म साधना गर्न कठिन हुन्छ । त्यसैले मानव जन्मलाई धर्म अभ्यासका लागि विशेष अवसर मानिन्छ ।

४. पशु लोक : पशु लोकमा रहेका प्राणीहरूले मुख्यतः आफ्नो जीवन भोजन, भय, सुरक्षा, प्रजनन र अस्तित्व जोगाउने संघर्षमा बिताउँछन् । बौद्ध शिक्षाको दृष्टिले यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण प्रतीकात्मक सन्देश छ, ज्ञान र विवेक प्रयोग गर्ने अवसर सीमित भयो भने मानिसले पनि केवल खानु, कमाउनु, सुत्नु र इन्द्रियसुखमै जीवन बिताउन सक्छ । त्यसैले मानव भएर पनि विवेक र धर्मको प्रयोग नगर्नु जीवनको ठूलो अवसर गुमाउनु हो ।

५. प्रेत लोक : प्रेत लोकलाई अतृप्त इच्छा र तृष्णाको प्रतीकका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ । प्रेतहरूलाई सधैँ केही चाहिएको हुन्छ तर चाहेको कुरा प्राप्त गर्न नसक्ने अवस्था हुन्छ । यसबाट हामीले मानिसको मनको एउटा ठूलो समस्या बुझ्न सक्छौँ: पाएपछि अझै चाहिन्छ । धेरै पाएपछि झन् धेरै चाहिन्छ । इच्छा पूरा भए पनि अर्को इच्छा जन्मिन्छ। त्यसैले बाहिरी वस्तुहरू प्राप्त गर्दैमा मनको तृष्णा समाप्त हुँदैन ।

६. नरक लोक : नरक लोक अत्यन्त पीडा, भय, यातना र दुःखको अवस्था हो । बौद्ध कर्म सिद्धान्तअनुसार अत्यन्त अशुभ कर्मका परिणामस्वरूप यस्तो दुःखद अस्तित्व प्राप्त हुन सक्छ । तर नरक पनि अनन्त र स्थायी ठाउँ होइन भन्ने बौद्ध धारणा महत्त्वपूर्ण छ। कर्मको फल समाप्त भएपछि अर्को जन्म हुन सक्छ ।

संसार किन दुःखमय छ?

एउटा कुरा विशेष रूपमा बुझ्नुपर्छ, बुद्धले संसारमा केवल दुःख मात्रै हुन्छ भन्नुभएको होइन। संसारमा सुख पनि हुन्छ। देव लोकमा सुख छ, मानव जीवनमा पनि सुख छ। तर त्यो सुख स्थायी छैन। जुन कुरा जन्मिन्छ, त्यो परिवर्तन हुन्छ। जुन कुरा परिवर्तन हुन्छ, त्यो एक दिन समाप्त हुन्छ । त्यसैले त्यसलाई स्थायी रूपमा समातेर राख्न खोज्दा दुःख उत्पन्न हुन्छ । उदाहरणका लागि:

जवान शरीर → बूढो हुन्छ।

स्वास्थ्य → बिरामी हुन सक्छ।

धन → हराउन सक्छ।

प्रिय व्यक्ति → छुट्टिन सक्छ।

प्रतिष्ठा → घट्न सक्छ।

मनपर्ने वस्तु → नष्ट हुन सक्छ।

जीवन → अन्ततः मृत्युमा पुग्छ।

त्यसैले बौद्ध शिक्षामा अनित्य (स्थायी नरहने अवस्था) संसार बुझ्ने अत्यन्त महत्त्वपूर्ण आधार हो।

जन्म र मृत्युको चक्र किन चलिरहन्छ?

हामी वस्तु, व्यक्ति, शरीर, धन, विचार र “म” भन्ने धारणालाई स्थायी ठान्छौँ। त्यसबाट तृष्णा र आसक्ति उत्पन्न हुन्छ। तृष्णाबाट कर्म हुन्छ र कर्मको परिणामस्वरूप पुनर्जन्मको प्रक्रिया चलिरहन्छ । यसैलाई संसार चक्र भनिन्छ।

त्यसो भए बुद्धले निर्वाणलाई “परम सुख” किन भन्नुभयो? यो प्रश्न नै मुख्य प्रश्न हो:

“बुद्धले किन निर्वाण परम सुख हो भन्नुभएको छ?”

किनभने निर्वाण भनेको संसारको कुनै अर्को राम्रो लोकमा जन्मिनु मात्र होइन।

निर्वाणमा तृष्णा, द्वेष, मोह र अविद्याको अन्त्य हुन्छ। त्यसका कारण कर्मद्वारा बाँधिएको पुनर्जन्मको चक्रबाट मुक्ति प्राप्त हुन्छ।

अर्थात : संसार = जन्म–मरणको चक्र

निर्वाण = त्यस चक्रबाट मुक्ति

यस अर्थमा निर्वाणलाई परम सुख भनिएको हो।

मानव जीवन किन विशेष छ?

अमूल्य र दुर्लभ मानव जीवन पाएपछि अशुभ कर्म गरेर त्यसलाई खेर फाल्नु हुँदैन। मानव जीवनमा हामीसँग दुईवटा महत्वपूर्ण क्षमता छन्:

विवेक : के राम्रो, के नराम्रो छुट्याउने क्षमता ।

धर्म अभ्यास : आफ्नो लोभ, द्वेष, मोह र अहंकारलाई घटाउँदै मुक्ति प्राप्त गर्ने मार्गमा हिँड्ने क्षमता ।

त्यसैले मानव जीवन केवल खान, कमाउन, घर बनाउन, सम्पत्ति जोड्न, मनोरञ्जन गर्न र अन्ततः मर्नका लागि मात्र होइन भन्ने बौद्ध दृष्टिकोण हो ।

यस शिक्षाको व्यावहारिक अर्थ यो कुरा केवल मृत्यु पछिको छ लोकसँग सम्बन्धित भनेर मात्र बुझ्नु आवश्यक छैन।

हाम्रो वर्तमान मनस्थितिलाई पनि यी लोकहरूको प्रतीकका रूपमा बुझ्न सकिन्छ । अत्यधिक सुख र भोगमा हराउनु → देव लोकजस्तो अवस्था

ईर्ष्या र प्रतिस्पर्धाले जल्नु → असुर लोकजस्तो अवस्था

विवेकपूर्वक धर्म र सदाचारमा लाग्नु → मानव लोकको अवसर अज्ञान र विवेकहीन जीवन → जनावर लोकजस्तो अवस्था कहिल्यै पूरा नहुने चाहनामा जलिरहनु → प्रेत लोकजस्तो अवस्था अत्यन्त क्रोध, पीडा र घृणामा जल्नु → नरक लोकजस्तो अवस्था

यसरी हेर्दा “संसार” बाहिर कतै मात्र छैन; हाम्रो मनको तृष्णा, मोह, लोभ, द्वेष र अज्ञानमा पनि संसारको अनुभव भइरहेको हुन्छ ।

सबै कुराको सार 

बौद्ध दर्शनमा संसार भनेको जन्म र मृत्युको अनन्त चक्र हो, जसलाई कर्म, तृष्णा, मोह र अविद्याले निरन्तरता दिन्छन्। यस चक्रमा देवदेखि नरकसम्म विभिन्न अस्तित्वका अवस्थाहरू वर्णन गरिएका छन्।

तर यीमध्ये मानव जन्म अत्यन्त दुर्लभ र मूल्यवान मानिन्छ, किनकि मानिससँग आफ्नो अवस्था बुझ्ने, असल-खराब छुट्याउने, कुशल कर्म गर्ने र बुद्धको शिक्षाअनुसार साधना गर्ने विशेष अवसर हुन्छ।

त्यसैले बुद्धको शिक्षा केवल “अर्को जन्म राम्रो होस्” भन्ने उद्देश्यमा सीमित छैन। अझ गहिरो उद्देश्य त जन्म-मरणको सम्पूर्ण चक्रको कारण बुझेर त्यसबाट मुक्त हुनु हो । त्यही मुक्त अवस्थालाई निर्वाण भनिन्छ।

संसारले बारम्बार जन्म, मृत्यु, सुख, दुःख, प्राप्ति र वियोगको चक्रमा घुमाउँछ; निर्वाणले त्यस चक्रको मूल कारण-तृष्णा, द्वेष र मोहलाई समाप्त गरेर परम शान्ति र मुक्ति प्रदान गर्छ ।

त्यसैले बुद्धले “निर्वाण परम सुख हो” भन्नुभएको हो।