बौद्ध दर्शनमा शुन्यता

 बौद्ध दर्शनमा शून्यता

✍️लामा केसाङ ह्योल्मो (गोविन्द)

बुद्धको शिक्षा, प्रतीत्यसमुत्पाद र शून्यताको वास्तविक अर्थ

शून्यता भनेको संसारमा केही पनि छैन भन्ने होइन; संसारमा रहेका वस्तु, व्यक्ति र घटनाहरू स्वतन्त्र, स्थायी तथा आफ्नै बलमा स्थापित हुने कुनै अपरिवर्तनीय सारबाट शून्य छन् भन्ने गहिरो बोध हो।

बौद्ध दर्शनमा शून्यता अत्यन्त गम्भीर, सूक्ष्म र महत्त्वपूर्ण विषय हो। तर ‘शून्यता’ शब्द सुन्नासाथ धेरै मानिसहरूको मनमा खालीपन, अभाव, अस्तित्वहीनता वा अन्ततः केही पनि बाँकी नरहने भन्ने धारणा उत्पन्न हुन्छ। कतिपयले शून्यतालाई संसार भ्रम मात्र हो, जीवन निरर्थक छ वा सबै कुरा नष्ट भएर जान्छ भन्ने अर्थमा पनि बुझ्ने गर्छन्।

तर बुद्धधर्मको शून्यताको शिक्षालाई केवल शब्दको सामान्य अर्थका आधारमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यसको वास्तविक अर्थ बुझ्न बुद्धले दुःख, अनित्य, अनात्मा, प्रतीत्यसमुत्पाद, कर्म र निर्वाणबारे दिनुभएको शिक्षालाई समग्र रूपमा हेर्नुपर्छ।

विशेष गरी प्रारम्भिक बौद्ध शिक्षामा पाइने पालि शब्द ‘सुञ्ञता’ र महायान बौद्ध दर्शनमा विकसित ‘शून्यता’ बीच केही समानता भए पनि तिनको व्याख्यात्मक दायरा र दार्शनिक जोडमा भिन्नता पाइन्छ। त्यसैले शून्यताको विषयमा चर्चा गर्दा कुन बौद्ध परम्परा र कुन शास्त्रीय सन्दर्भबाट व्याख्या भइरहेको छ भन्ने कुरा स्पष्ट हुनु आवश्यक छ।

यस लेखमा बौद्ध शास्त्रको आलोकमा शून्यताको अर्थ, यसको दार्शनिक आधार र दैनिक जीवनमा यसको व्यावहारिक महत्त्वलाई बुझ्ने प्रयास गरिएको छ।

१. शून्यता शब्दको अर्थ र बौद्ध दर्शनको अर्थ

संस्कृतमा ‘शून्यता’ र पालिमा ‘सुञ्ञता’ भनिने शब्दको सामान्य अर्थ खालीपन वा कुनै कुराको अभावसँग सम्बन्धित छ। तर बौद्ध दर्शनमा यसको अर्थ केवल भौतिक रूपमा कुनै वस्तु नहुनु होइन।

उदाहरणका लागि, एउटा खाली कोठालाई विचार गरौँ। कोठाभित्र कुनै मानिस, कुर्सी वा टेबल छैन भने सामान्य अर्थमा त्यो कोठा खाली छ भनिन्छ। यहाँ खालीपन भन्नाले केही वस्तुहरूको अनुपस्थितिलाई बुझिन्छ।

तर बौद्ध दर्शनमा शून्यताको चर्चा गर्दा प्रश्न केवल कुनै वस्तु उपस्थित छ कि छैन भन्ने हुँदैन। प्रश्न हुन्छ—त्यो वस्तु वास्तवमा कसरी अस्तित्वमा छ? के त्यो अरू सबै कुरा र कारणबाट स्वतन्त्र भएर आफ्नै बलमा अस्तित्वमा रहन सक्छ? के त्यसमा स्थायी, अपरिवर्तनीय र आफ्नै प्रकृतिले स्थापित भएको कुनै सार छ?

महायानको माध्यमिक दर्शनअनुसार वस्तुहरूमा यस्तो स्वतन्त्र तथा अन्तर्निहित स्वभाव हुँदैन। तिनीहरू कारण, अवस्था, अङ्ग, सम्बन्ध र अवधारणामा निर्भर भएर अस्तित्वमा रहेका हुन्छन्। यही स्वतन्त्र अन्तर्निहित स्वभावको अभावलाई शून्यता भनिन्छ।

यसलाई बुझ्न एउटा महत्त्वपूर्ण भिन्नता स्मरण गर्नुपर्छ:

अस्तित्वहीनता: कुनै वस्तु नै छैन वा त्यसले कुनै प्रभाव पार्दैन भन्ने दाबी।

शून्यता: कुनै वस्तु स्वतन्त्र, स्थायी र आफ्नै बलमा स्थापित हुने अन्तर्निहित स्वभावबाट रहित छ भन्ने बोध।

यी दुई कुरा एउटै होइनन्।

शून्यताको शिक्षा संसारलाई नकार्ने शिक्षा होइन; संसारलाई हामीले सहज रूपमा ठानेजस्तो स्वतन्त्र र अपरिवर्तनीय ठान्ने दृष्टिकोणको परीक्षण हो।

२. बुद्धको शास्त्रमा शून्यता कसरी व्याख्या गरिएको छ?

शून्यताको अर्थ बुझ्न प्रारम्भिक बौद्ध ग्रन्थहरूलाई पनि ध्यान दिनुपर्छ।

पालि सुत्तपिटकको संयुक्त निकायमा पाइने सुञ्ञ सुत्त (SN 35.85) मा बुद्धले चक्षु र दृश्यदेखि लिएर अन्य इन्द्रिय, तिनका विषय तथा सम्बन्धित चेतनासम्मलाई आत्मा वा आत्मासँग सम्बन्धित वस्तुबाट शून्य भएको रूपमा व्याख्या गर्नुभएको छ।

यस शिक्षाको आशय के हो भने हामीले ‘म’ वा ‘मेरो’ भनेर ग्रहण गर्ने अनुभवका आधारहरूलाई स्थायी आत्मा वा आत्मीय वस्तुका रूपमा लिन मिल्दैन।

त्यसैगरी, मज्झिम निकायको चूलसुञ्ञत सुत्त (MN 121) मा बुद्धले ध्यान र मानसिक निवासको सन्दर्भमा शून्यताको अभ्यासलाई व्याख्या गर्नुभएको छ। त्यहाँ शून्यता भन्नाले कुनै निश्चित प्रकारको अनुभूति वा ध्यानावस्थामा अनुपस्थित रहेका कुराहरूलाई अनुपस्थित रूपमा बुझ्ने र उपस्थित रहेका कुराहरूलाई उपस्थित रूपमा जान्ने अभ्याससमेत जनाउँछ।

यसबाट प्रारम्भिक बौद्ध शिक्षामा शून्यता केवल दार्शनिक अवधारणा मात्र नभएर अनुभवलाई आत्मग्रहणबाट मुक्त भएर हेर्ने तथा ध्यानमा अभ्यास गर्ने विषय पनि हो भन्ने देखिन्छ।

महायान बौद्ध परम्परामा भने शून्यताको दार्शनिक व्याख्या अझ व्यापक रूपमा विकसित भयो। विशेष गरी प्रज्ञापारमिता सूत्रहरू र आचार्य नागार्जुनको माध्यमिक दर्शनमा सबै धर्म अर्थात् वस्तु तथा घटनाहरूमा स्वतन्त्र अन्तर्निहित स्वभावको अभावबारे गहिरो विश्लेषण गरिएको छ।

त्यसैले बुद्धको शून्यतासम्बन्धी शिक्षालाई बुझ्दा प्रारम्भिक सुत्तहरूको सन्दर्भ र महायानको विकसित दार्शनिक व्याख्या दुवैलाई उचित स्थान दिनुपर्छ।

३. शून्यता र प्रतीत्यसमुत्पादको सम्बन्ध

शून्यताको दर्शन बुझ्न सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण आधार प्रतीत्यसमुत्पाद हो।

प्रतीत्यसमुत्पाद भन्नाले कुनै घटना वा वस्तु कारण र परिस्थितिमा निर्भर भएर उत्पन्न हुनु हो। कुनै पनि घटना एक्लै, पूर्ण रूपमा स्वतन्त्र भएर उत्पन्न हुँदैन। त्यसको उत्पत्ति र अस्तित्वमा अनेक कारण तथा अवस्थाहरूको भूमिका हुन्छ।

बुद्धको प्रसिद्ध शिक्षामा भनिएको छ:

“इमस्मिं सति इदं होति, इमस्सुप्पादा इदं उप्पज्जति।”

यसको सामान्य अर्थ हो—यो हुँदा त्यो हुन्छ; यसको उत्पत्तिबाट त्यो उत्पन्न हुन्छ।

यो कथन प्रतीत्यसमुत्पादको मूल भावसँग सम्बन्धित छ। यसको आशय संसारका सबै घटनाहरूलाई एउटै सरल कारणमा सीमित गर्नु होइन, बरु कारण र परिस्थितिबीचको निर्भर सम्बन्ध बुझाउनु हो।

उदाहरणका लागि, एउटा रूखको अस्तित्वलाई हेरौँ। रूख उम्रन बीउ, माटो, पानी, प्रकाश, तापक्रम र अन्य अनुकूल अवस्था आवश्यक पर्छन्। बीउ मात्र भएर रूख विकसित हुँदैन। उपयुक्त अवस्था र प्रक्रियाहरूको सहकार्य आवश्यक हुन्छ।

रूख जन्मन्छ, बढ्छ, परिवर्तन हुन्छ र अन्ततः नष्ट हुन्छ। यसको अस्तित्व कुनै एक कारणमा मात्र निर्भर छैन। यसका अङ्ग, वातावरण र विभिन्न प्रक्रियाहरू पनि निरन्तर परिवर्तन भइरहेका हुन्छन्।

अब प्रश्न उठ्छ—यदि रूख कारण, अवस्था र सम्बन्धमा निर्भर छ भने के त्यसलाई अरू सबै कुराबाट स्वतन्त्र, स्थायी र अपरिवर्तनीय वस्तुका रूपमा बुझ्न सकिन्छ?

माध्यमिक दर्शनको उत्तर हो—सकिँदैन।

यही कारणले प्रतीत्यसमुत्पाद र शून्यताको गहिरो सम्बन्ध छ। वस्तुहरू निर्भर भएर उत्पन्न हुने भएकैले तिनीहरू स्वतन्त्र अन्तर्निहित स्वभावबाट शून्य छन्।

आचार्य नागार्जुनले मूलमध्यमककारिका को २४औँ अध्याय, १८औँ श्लोकमा यही सम्बन्धलाई प्रसिद्ध रूपमा व्यक्त गरेका छन्:

“यः प्रतीत्यसमुत्पादः शून्यतां तां प्रचक्ष्महे। सा प्रज्ञप्तिरुपादाय प्रतिपत्सैव मध्यमा॥”

यसको भावार्थ हो—जे प्रतीत्यसमुत्पाद हो, त्यसलाई नै शून्यता भनिन्छ। त्यो निर्भर भएर गरिने प्रज्ञप्ति हो र त्यही मध्यम मार्ग हो।

यहाँ ‘प्रज्ञप्ति’ भन्नाले सम्बन्ध, आधार र व्यवहारमा निर्भर भएर कुनै वस्तुलाई नाम वा अवधारणाद्वारा चिनाउनु भन्ने बुझिन्छ।

यस शिक्षाले दुई अतिवादबाट जोगाउँछ। पहिलो, वस्तुहरू पूर्ण रूपमा स्वतन्त्र र स्थायी छन् भन्ने दृष्टिकोण। दोस्रो, वस्तुहरूको कुनै अस्तित्व वा प्रभाव नै छैन भन्ने दृष्टिकोण।

यसरी शून्यता र प्रतीत्यसमुत्पाद एकअर्काका विरोधी होइनन्। तिनीहरूले एउटै वास्तविकतालाई दुई सम्बन्धित पक्षबाट बुझाउँछन्।

४. रथको उदाहरणबाट शून्यता बुझौँ

शून्यताको अर्थ बुझाउन बौद्ध परम्परामा रथको उदाहरण उपयोगी हुन्छ।

एउटा रथलाई विचार गरौँ। त्यसमा पाङ्ग्रा, धुरी, आसन, डन्डी र अन्य भागहरू हुन्छन्। ती भागहरूलाई निश्चित तरिकाले संयोजन गरेर प्रयोग गर्दा हामी त्यसलाई ‘रथ’ भन्छौँ।

अब विचार गरौँ—रथ वास्तवमा कहाँ छ?

के पाङ्ग्रा मात्र रथ हो? होइन।

के धुरी मात्र रथ हो? होइन।

के आसन मात्र रथ हो? त्यो पनि होइन।

के यी सबै भागबाट पूर्ण रूपमा अलग रहेको अर्को कुनै रथ छ? त्यसलाई पनि स्वतन्त्र रूपमा देखाउन सकिँदैन।

तर यसो भन्दैमा रथ अस्तित्वमै छैन भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु पनि गलत हुन्छ। रथका भागहरू निश्चित सम्बन्धमा व्यवस्थित हुँदा रथ व्यवहारमा अस्तित्वमा रहन्छ र मानिसलाई बोक्ने काम गर्न सक्छ।

यस उदाहरणबाट के बुझिन्छ?

‘रथ’ भन्ने वस्तु न त कुनै एक भागमा मात्र स्वतन्त्र रूपमा स्थापित छ, न त त्यसका भागहरू र तिनको सम्बन्धबाट पूर्ण रूपमा अलग रहेको कुनै अपरिवर्तनीय सार हो। त्यसको अस्तित्व भागहरूको संयोजन, कार्य, सम्बन्ध र नामकरणमा निर्भर छ।

माध्यमिक दर्शनको दृष्टिले रथ शून्य छ भन्नुको अर्थ रथ नहुनु होइन। रथलाई हामीले ठानेजस्तो स्वतन्त्र र अन्तर्निहित स्वभावले स्थापित भएको वस्तुका रूपमा भेट्न नसकिनु हो।

यही विश्लेषण शरीर, व्यक्ति, घर, समाज र अन्य अनेक वस्तुहरूमा पनि लागू गर्न सकिन्छ।

तर यहाँ सावधानी आवश्यक छ। शून्यताको अर्थ वस्तुहरू केवल मनले दिएका नाम मात्र हुन् र तिनको कुनै व्यवहारिक वास्तविकता छैन भन्ने होइन। नामकरण र अवधारणा महत्त्वपूर्ण भए पनि वस्तुहरूको व्यवहारिक अस्तित्व कारण, अङ्ग, सम्बन्ध र परिस्थितिसँग जोडिएको हुन्छ।

५. शून्यता र दुई सत्यको सिद्धान्त

महायान माध्यमिक दर्शनमा शून्यतालाई बुझ्न संवृतिसत्य र परमार्थसत्यको चर्चा गरिन्छ।

संवृतिसत्य अर्थात् व्यवहारको सत्य

हामीले दैनिक जीवनमा अनुभव गर्ने संसार व्यवहारको तहमा सत्य छ। मानिसहरू जन्मन्छन्, बिरामी हुन्छन्, दुःख भोग्छन्, खुसी हुन्छन् र मृत्यु हुन्छ। आगोले पोल्छ, पानीले तिर्खा मेटाउँछ र कर्मले परिणाम उत्पन्न गर्छ।

हामीले व्यवहार गर्ने, सिक्ने, सोच्ने, निर्णय गर्ने र अभ्यास गर्ने संसारलाई शून्यताको नाममा अस्वीकार गर्न मिल्दैन।

परमार्थसत्य अर्थात् अन्तर्निहित स्वभावको अभाव

कुनै वस्तुलाई गहिराइमा विश्लेषण गर्दा त्यसलाई अरू सबै कारण, अवस्था, भाग र सम्बन्धबाट स्वतन्त्र भएर आफ्नै बलमा स्थापित भएको स्थायी सत्ता वा सारका रूपमा भेट्न सकिँदैन।

यही स्वतन्त्र अन्तर्निहित स्वभावको अभावलाई माध्यमिक दर्शनले परमार्थतः शून्यता भन्छ।

यसको अर्थ व्यवहारिक संसारको पछाडि कतै लुकेको अर्को अदृश्य संसार छ भन्ने होइन। परमार्थसत्य भनेको हामीले अनुभव गर्ने वस्तुहरूको वास्तविक प्रकृतिलाई अन्तर्निहित स्वभावको दृष्टिले विश्लेषण गर्दा बुझिने सत्य हो।

यी दुई सत्य एकअर्काबाट अलग भएका दुई संसार होइनन्। व्यवहारमा अस्तित्वमा रहेका वस्तुहरू नै परमार्थतः स्वतन्त्र अन्तर्निहित स्वभावबाट शून्य छन्।

उदाहरणका लागि, एउटा माटोको भाँडो व्यवहारमा वास्तविक छ। त्यसले पानी राख्न सक्छ। तर त्यसलाई विश्लेषण गर्दा माटो, निर्माण प्रक्रिया, आकार, प्रयोग र सम्बन्धबाट पूर्ण रूपमा स्वतन्त्र रहेको कुनै स्थायी ‘भाँडोपन’ भेटिँदैन।

यसरी व्यवहारिक अस्तित्व स्वीकार गर्दै स्वतन्त्र अन्तर्निहित स्वभावलाई अस्वीकार गर्नु नै माध्यमिक दर्शनको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।

६. शून्यता, अनित्यता र अनात्मा

बौद्ध दर्शनका अनित्यता, अनात्मा र शून्यता परस्पर सम्बन्धित छन्। तर यी शब्दहरूको अर्थ पूर्ण रूपमा एउटै होइन।

अनित्यता भन्नाले उत्पन्न भएका संस्कृत वस्तुहरू परिवर्तनशील छन् र स्थायी रूपमा उस्तै रहँदैनन् भन्ने बुझिन्छ।

फूल फुल्छ र ओइलाउँछ। शरीर बाल्यावस्थाबाट वृद्धावस्थामा पुग्छ। भावना उत्पन्न हुन्छन् र हराउँछन्। सम्बन्धहरू पनि परिवर्तन हुन्छन्।

अनात्मा भन्नाले विशेष गरी व्यक्ति वा पञ्चस्कन्धमा स्थायी, अपरिवर्तनीय र पूर्ण रूपमा स्वतन्त्र आत्मा खोज्न नसकिने बोधलाई जनाउँछ।

बुद्धले रूप, वेदना, सञ्ज्ञा, संस्कार र विज्ञान अर्थात् पञ्चस्कन्धलाई स्थायी आत्मा ठानेर समातिरहनु दुःखसँग सम्बन्धित हुने कुरा स्पष्ट पार्नुभएको छ। यी स्कन्धहरू परिवर्तनशील छन् र तिनलाई पूर्ण रूपमा आफ्नो नियन्त्रणमा राख्न सकिँदैन।

शून्यता, विशेष गरी महायान माध्यमिक दर्शनमा, यस विश्लेषणलाई व्यक्ति मात्रमा सीमित नराखी सबै धर्म अर्थात् वस्तु र घटनाहरूको स्वतन्त्र अन्तर्निहित स्वभावको अभावसम्म विस्तार गर्छ।

यसरी हेर्दा अनित्यता, अनात्मा र शून्यताबीच गहिरो सम्बन्ध छ। तर अनित्यताको अर्थ परिवर्तनशीलता हो भने अनात्माको अर्थ स्थायी आत्माको अभाव हो। माध्यमिक शून्यताको अर्थ अझ व्यापक रूपमा वस्तुहरूको स्वतन्त्र अन्तर्निहित स्वभावको अभाव हो।

यी अवधारणाहरूलाई छुट्याएर बुझ्दा बौद्ध दर्शनको सूक्ष्मता अझ स्पष्ट हुन्छ।

७. के शून्यता भनेको संसार भ्रम मात्र हो?

यो शून्यतासम्बन्धी सामान्य भ्रममध्ये एक हो।

कसैले संसारलाई स्वतन्त्र र स्थायी ठान्छ। अर्कोले शून्यताको अर्थ संसारको अस्तित्व नै छैन भनी बुझ्छ। तर माध्यमिक दर्शनले यी दुवै अतिवादी दृष्टिकोणको परीक्षण गर्छ।

हामीले देख्ने र अनुभव गर्ने वस्तुहरूलाई हाम्रो मन, इन्द्रिय, भाषा, स्मृति र अवधारणाले प्रभाव पार्छन्। एउटै व्यक्तिलाई कसैले मित्रका रूपमा, कसैले अपरिचितका रूपमा र कसैले शत्रुका रूपमा अनुभव गर्न सक्छ।

यसले हाम्रो अनुभव सम्बन्ध र दृष्टिकोणबाट प्रभावित हुन्छ भन्ने देखाउँछ। तर यसैका आधारमा बाह्य संसार अस्तित्वमै छैन वा सबै कुरा व्यक्तिगत मनको कल्पना मात्र हुन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।

योगाचार र माध्यमिक दर्शनमा चेतना तथा बाह्य वस्तुको सम्बन्धबारे फरक दार्शनिक व्याख्याहरू पाइन्छन्। त्यसैले सबै महायान परम्परालाई एउटै मतमा सीमित गर्नु उचित हुँदैन।

माध्यमिक दर्शनको शून्यताले संसारलाई अस्वीकार गर्नुको सट्टा संसारलाई स्वतन्त्र, स्थायी र आफ्नै स्वभावले स्थापित भएको ठान्ने हाम्रो दृष्टिकोणमाथि प्रश्न उठाउँछ।

शून्यताको अर्थ संसारलाई नकार्नु होइन; संसारको अस्तित्वको प्रकृतिलाई सही रूपमा बुझ्नु हो।

८. शून्यता र मध्यम मार्ग

बुद्धधर्मको एउटा महत्त्वपूर्ण विशेषता अतिवादी दृष्टिकोणबाट टाढा रहनु हो।

एकातिर, वस्तुहरू स्थायी, अपरिवर्तनीय र स्वतन्त्र रूपमा अस्तित्वमा छन् भन्ने दृष्टिकोण छ। अर्कोतिर, केही पनि अस्तित्वमा छैन, कर्मको कुनै परिणाम छैन र जीवन पूर्णतः निरर्थक छ भन्ने दृष्टिकोण छ।

माध्यमिक दर्शनले शून्यताको माध्यमबाट यी दुवै दृष्टिकोणको समीक्षा गर्छ।

यदि वस्तुहरू पूर्ण रूपमा स्वतन्त्र र अपरिवर्तनीय हुन्थे भने तिनीहरू कारणअनुसार उत्पन्न हुने, परिवर्तन हुने वा नष्ट हुने कुरा बुझाउन कठिन हुन्थ्यो। त्यसैगरी, यदि वस्तुहरू बिल्कुलै अस्तित्वहीन हुन्थे भने कारण र परिणामको सम्बन्ध, दुःखको अनुभव तथा दुःखबाट मुक्ति प्राप्त गर्ने सम्भावना पनि अर्थहीन हुन्थ्यो।

प्रतीत्यसमुत्पादको दृष्टिले हेर्दा वस्तुहरू कारण र परिस्थितिमा निर्भर भएर अस्तित्वमा रहन्छन्। त्यसैले तिनीहरूलाई स्थायी स्वतन्त्र सत्ता मान्नु पनि उचित हुँदैन र पूर्णतः अस्तित्वहीन मान्नु पनि उचित हुँदैन।

नागार्जुनको माध्यमिक दर्शनमा शून्यता र मध्यम मार्गको सम्बन्ध यही सन्दर्भमा महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

तर ऐतिहासिक रूपमा ध्यान दिनुपर्ने कुरा के हो भने बुद्धले प्रारम्भिक शिक्षामा व्याख्या गर्नुभएको मध्यम प्रतिपदा र नागार्जुनले व्यवस्थित गरेको माध्यमिक शून्यता-दर्शनलाई पूर्णतः एउटै ऐतिहासिक सिद्धान्तका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन। यीबीच गहिरो दार्शनिक सम्बन्ध छ, तर तिनको व्याख्यात्मक सन्दर्भ फरक छ।

९. शून्यता बुझ्दा कर्म र नैतिकताको महत्त्व किन समाप्त हुँदैन?

शून्यताको गलत व्याख्याले कहिलेकाहीँ नैतिक उदासीनता निम्त्याउन सक्छ।

यदि सबै कुरा शून्य छन् भने राम्रो र नराम्रो कर्मको के अर्थ? करुणा किन आवश्यक? हिंसा र अहिंसाबीच किन भिन्नता? ध्यान र साधना किन गर्ने?

यी प्रश्नहरू शून्यतालाई पूर्ण अस्तित्वहीनता ठानेपछि उत्पन्न हुन्छन्।

वास्तवमा, कारण र परिणामको निर्भर सम्बन्ध स्वीकार नगरी बौद्ध शून्यताको शिक्षालाई सही रूपमा बुझ्न सकिँदैन।

क्रोधले हाम्रो विचार र व्यवहारलाई प्रभावित गर्न सक्छ। हिंसाले अरूलाई दुःख पुर्‍याउन सक्छ। मैत्री, धैर्य र करुणाको अभ्यासले सम्बन्ध सुधार्न तथा मानसिक पीडा कम गर्न मद्दत गर्न सक्छ।

यी सबै कारण र परिस्थितिको सम्बन्धमा आधारित छन्।

यदि हाम्रो व्यवहारले कुनै प्रभाव पार्दैनथ्यो भने नैतिक आचरण, ध्यान, प्रज्ञा र मुक्ति प्राप्त गर्ने मार्गको कुनै अर्थ रहने थिएन। तर बौद्ध शिक्षाले दुःखको उत्पत्ति र निरोध दुवैलाई कारणसम्बन्धी प्रक्रियाको सन्दर्भमा व्याख्या गर्छ।

शून्यताको बोधले कर्मको परिणामलाई अस्वीकार गर्दैन। बरु वस्तु र घटनाहरू कारणमा निर्भर छन् भन्ने बुझाइसँग मेल खान्छ।

यसैले शून्यतालाई ‘जे गरे पनि हुन्छ’ भन्ने अनुमति वा नैतिक जिम्मेवारीबाट उम्कने उपायका रूपमा बुझ्नु गम्भीर भूल हो।

१०. शून्यता र निर्वाणको सम्बन्ध

बौद्ध साधनाको उद्देश्य केवल दार्शनिक ज्ञान प्राप्त गर्नु होइन, दुःखको उत्पत्ति बुझ्नु, त्यसको निरोध सम्भव छ भन्ने जान्नु र मुक्ति प्राप्त गर्ने मार्गमा अभ्यास गर्नु हो।

मानिसले शरीर, विचार, सम्बन्ध, प्रतिष्ठा र आफ्ना धारणाहरूलाई स्थायी ठानेर तिनमा आसक्ति राख्न सक्छ। आफूले चाहेको कुरा प्राप्त नहुँदा दुःखी हुन्छ र आफूले नचाहेको कुरा सामना गर्नुपर्दा क्रोधित वा भयभीत हुन सक्छ।

यस्तो आसक्तिको एउटा आधार वस्तु र व्यक्तिहरूलाई स्थायी तथा स्वतन्त्र ठान्ने दृष्टिकोण पनि हो।

शून्यताको प्रज्ञाले यस प्रकारको ग्रहणलाई चुनौती दिन्छ। जब हामी वस्तु र अनुभवहरूलाई स्वतन्त्र, अपरिवर्तनीय सत्ता ठान्नु उचित छैन भन्ने कुरा गहिराइमा बुझ्छौँ, तब तिनलाई कठोर रूपमा समातिरहने प्रवृत्ति कमजोर हुन सक्छ।

तर शून्यताबारे बौद्धिक जानकारी प्राप्त गर्नु र त्यसको प्रत्यक्ष बोध हुनु एउटै कुरा होइन। दार्शनिक अवधारणा कण्ठ गर्नु मात्रले क्लेशहरूको अन्त्य हुँदैन। त्यसका लागि सम्यक् दृष्टि, नैतिक आचरण, समाधि, ध्यान र प्रज्ञाको विकास आवश्यक हुन्छ।

महायान माध्यमिक परम्परामा शून्यताको प्रत्यक्ष बोधलाई अविद्या तथा क्लेशहरूको क्षयसँग गहिरो रूपमा जोडिन्छ। तर निर्वाणको सम्पूर्ण अर्थलाई केवल शून्यताको एउटा बौद्धिक व्याख्यामा सीमित गर्न मिल्दैन। बुद्धधर्ममा निर्वाणको चर्चा दुःख, तृष्णा, अविद्या र तिनको निरोधको व्यापक सन्दर्भमा हुन्छ।

११. शून्यताको प्रज्ञाले करुणा किन गहिरो बनाउन सक्छ?

शून्यताको व्यावहारिक महत्त्व करुणासँगको यसको सम्बन्धमा पनि देखिन्छ।

हामी प्रायः आफूलाई अरू सबैबाट अलग, स्वतन्त्र र स्थायी व्यक्तित्वका रूपमा ग्रहण गर्छौँ। आफ्नो सुखलाई मात्र प्राथमिकता दिने र अरूको दुःखलाई कम महत्त्व दिने प्रवृत्ति यही दृष्टिकोणसँग जोडिन सक्छ।

तर आफ्नो जीवन परिवार, समाज, भाषा, शिक्षा, भोजन, प्रकृति र असङ्ख्य कारण तथा सम्बन्धमा निर्भर छ भन्ने बुझ्दा आफ्नो अस्तित्वप्रतिको दृष्टिकोण फराकिलो हुन्छ।

हामी अरू सबै कुराबाट पूर्ण रूपमा अलग भएर बाँच्न सक्दैनौँ। हाम्रो जीवन अनेक सम्बन्ध र परिस्थितिसँग गाँसिएको छ।

यस्तो निर्भरताको बोधले अरूको दुःखप्रति संवेदनशील हुन मद्दत गर्न सक्छ। महायान बौद्ध धर्ममा शून्यताको प्रज्ञा र करुणालाई एकअर्काका पूरक मानिन्छन्।

प्रज्ञाले ‘म’ र ‘अरू’ बीचको कठोर आत्मकेन्द्रित ग्रहणलाई कमजोर बनाउन मद्दत गर्छ भने करुणाले अरूको दुःख निवारणका लागि सक्रिय हुन प्रेरित गर्छ।

यद्यपि शून्यताको दार्शनिक जानकारी प्राप्त हुँदैमा करुणा स्वतः उत्पन्न हुन्छ भन्ने होइन। करुणाका लागि पनि सचेत अभ्यास, नैतिक आचरण र मानसिक परिपक्वता आवश्यक हुन्छ।

शून्यताको सही बुझाइले अरूको दुःखलाई निरर्थक बनाउँदैन। बरु दुःख कारण र परिस्थितिमा निर्भर भएर उत्पन्न हुन्छ भन्ने बुझाइले त्यसको निवारणका लागि प्रयत्न गर्न प्रेरित गर्छ।

१२. दैनिक जीवनमा शून्यताको अभ्यास कसरी गर्ने?

शून्यतालाई केवल दार्शनिक बहसको विषय बनाएर राख्नु आवश्यक छैन। यसलाई दैनिक जीवनका अनुभवसँग जोडेर पनि बुझ्न सकिन्छ।

पहिलो अभ्यास: शरीरलाई स्थायी ‘म’ नठान्ने।

आफ्नो शरीरलाई ध्यानपूर्वक हेर्नुहोस्। शरीरका अङ्ग, कोष, शारीरिक प्रक्रिया र अवस्थाहरू निरन्तर परिवर्तन भइरहेका छन्। शरीर अनेक कारणमा निर्भर छ। यसलाई अस्वीकार गर्नु आवश्यक छैन, तर शरीरलाई पूर्ण रूपमा स्थायी र स्वतन्त्र आत्मा ठान्ने दृष्टिकोणमाथि प्रश्न उठाउन सकिन्छ।

दोस्रो अभ्यास: क्रोधका कारणहरू बुझ्ने।

क्रोध उत्पन्न हुँदा त्यसलाई तुरुन्तै आफ्नो स्थायी पहिचान नठान्नुहोस्। कुन शब्द, स्मृति, अपेक्षा, शारीरिक अवस्था वा पूर्वधारणाले त्यसलाई प्रभाव पारेको थियो भनेर निरीक्षण गर्नुहोस्।

क्रोध कारण र परिस्थितिमा निर्भर भएर उत्पन्न भएको देख्दा त्यसलाई अनिवार्य, स्थायी वा अपरिवर्तनीय मानिरहनु पर्दैन भन्ने बुझ्न सकिन्छ।

तेस्रो अभ्यास: आफूले मन पराएको वस्तुको निर्भरता बुझ्ने।

आफूलाई प्रिय लागेको वस्तु कसरी बन्यो, कुन सामग्री र श्रम प्रयोग भयो, कुन सम्बन्धले त्यसलाई मूल्यवान् बनायो र समयसँगै त्यसको अवस्था कसरी बदलिन सक्छ भन्ने विचार गर्नुहोस्।

यसले वस्तुप्रतिको आकर्षणलाई पूर्णतः नकार्न नभई त्यसलाई स्थायी र स्वतन्त्र ठान्ने दृष्टिकोणलाई जाँच्न मद्दत गर्छ।

चौथो अभ्यास: सम्बन्धमा ‘म’ र ‘मेरो’ को आग्रह निरीक्षण गर्ने।

कुनै विवाद हुँदा आफ्नो धारणा मात्र पूर्ण सत्य हो भन्ने आग्रहलाई ध्यानपूर्वक हेर्नुहोस्। अर्को व्यक्तिको व्यवहारका पछाडि पनि अनेक कारण र परिस्थितिहरू हुन सक्छन् भन्ने विचार गर्नुहोस्।

यसको अर्थ अन्यायलाई स्वीकार गर्नु वा हानिकारक व्यवहारलाई उचित ठहर गर्नु होइन। बरु परिस्थिति बुझेर विवेकपूर्ण प्रतिक्रिया दिनु हो।

यी अभ्यासहरू शून्यताको पूर्ण प्रत्यक्ष अनुभूति होइनन्। तर निर्भरता, परिवर्तनशीलता, अनात्मा र आसक्तिलाई बुझ्ने उपयोगी प्रारम्भिक उपाय हुन्।

१३. शून्यतासम्बन्धी तीन प्रमुख भ्रम

शून्यताको शिक्षालाई समग्र रूपमा बुझ्न निम्न तीन भ्रमबाट जोगिनु आवश्यक छ।

पहिलो भ्रम: शून्यता भनेको केही पनि छैन।

यो गलत निष्कर्ष हो। शून्यताको शिक्षाले व्यवहारिक अस्तित्व र कारण–परिणामको सम्बन्धलाई अस्वीकार गर्दैन।

दोस्रो भ्रम: शून्यता भनेको सबै कुरा मनको कल्पना मात्र हो।

माध्यमिक दर्शनको शून्यताबाट मात्र बाह्य संसार अस्तित्वहीन छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। वस्तुहरूको अस्तित्व र हाम्रो तिनलाई बुझ्ने तरिका फरक प्रश्न हुन्।

तेस्रो भ्रम: शून्यता नै कुनै स्थायी परम वस्तु हो।

माध्यमिक दर्शनमा शून्यतालाई पनि स्वतन्त्र र अन्तर्निहित स्वभाव भएको वस्तुका रूपमा ग्रहण गर्नु उचित हुँदैन। शून्यता भनेको वस्तुहरूको स्वतन्त्र स्वभावको अभावलाई जनाउने शिक्षा हो, सबै वस्तुको ठाउँमा राखिने कुनै नयाँ स्थायी सत्ता होइन।

शून्यताको शिक्षालाई बुझेर पनि त्यसैप्रति कठोर आसक्ति राखियो भने शिक्षाको उद्देश्य नै ओझेलमा पर्न सक्छ।

यसैले शून्यताको अर्थ बुझ्नु भनेको कुनै नयाँ दार्शनिक धारणालाई अन्धाधुन्ध समात्नु होइन; वस्तु र घटनालाई सही रूपमा हेर्ने प्रज्ञाको विकास गर्नु हो।

निष्कर्ष: शून्यता भनेको अस्तित्वको निषेध होइन, स्वतन्त्र स्वभावको अभावको बोध हो

बौद्ध दर्शनमा शून्यता अत्यन्त गहिरो शिक्षा हो। यसको वास्तविक अर्थ बुझ्न केवल शब्दको सामान्य अर्थमा निर्भर रहनु पर्याप्त हुँदैन। बुद्धको दुःख, अनित्यता, अनात्मा र प्रतीत्यसमुत्पादसम्बन्धी शिक्षालाई समग्र रूपमा बुझ्नुपर्छ। साथै, प्रारम्भिक बौद्ध ग्रन्थ र महायान माध्यमिक दर्शनका व्याख्यात्मक भिन्नतालाई पनि ध्यानमा राख्नुपर्छ।

प्रारम्भिक बौद्ध सुत्तहरूमा सुञ्ञताको शिक्षा आत्मग्रहणबाट मुक्त भएर अनुभवलाई हेर्ने र ध्यानमा अभ्यास गर्ने सन्दर्भमा पाइन्छ। महायान माध्यमिक दर्शनमा शून्यताको व्याख्या सबै धर्ममा स्वतन्त्र अन्तर्निहित स्वभावको अभावसम्म व्यापक रूपमा विकसित भएको छ।

यी परम्परागत सन्दर्भलाई ध्यानमा राख्दै शून्यताको अर्थलाई तीन बुँदामा स्पष्ट पार्न सकिन्छ।

१. शून्यता भनेको पूर्ण अस्तित्वहीनता होइन। वस्तु र घटनाहरू व्यवहारमा अस्तित्वमा हुन्छन् र तिनले कारणअनुसार प्रभाव पार्छन्।

२. शून्यता भनेको स्वतन्त्र अन्तर्निहित स्वभावको अभाव हो। विशेष गरी माध्यमिक दर्शनअनुसार वस्तु र घटनाहरू कारण, अवस्था, अङ्ग, सम्बन्ध र अवधारणामा निर्भर हुन्छन्; तिनीहरू पूर्ण रूपमा स्वतन्त्र र स्थायी सारले स्थापित हुँदैनन्।

३. शून्यताको प्रज्ञा दुःखको निवारण, आसक्ति घटाउने अभ्यास र करुणाको विकाससँग सम्बन्धित छ। यसले जीवनलाई निरर्थक बनाउँदैन; बरु वस्तु र अनुभवलाई सही रूपमा बुझ्न तथा विवेकपूर्ण ढङ्गले जीवन जिउन मद्दत गर्छ।

अन्ततः, शून्यता बुझ्नु भनेको संसारलाई अस्वीकार गर्नु होइन, संसारलाई हामीले सहज रूपमा ठानेजस्तो स्वतन्त्र र अपरिवर्तनीय सत्ता नठानी त्यसको निर्भर प्रकृतिलाई बुझ्नु हो।

शून्यता भनेको संसार छैन भन्ने होइन; संसारमा रहेका वस्तु र घटनाहरू स्वतन्त्र, स्थायी तथा आफ्नै बलमा स्थापित हुने अन्तर्निहित स्वभावबाट शून्य छन् भन्ने बोध हो।

यही बोधले शाश्वतवाद र उच्छेदवादका अतिवादी दृष्टिकोणबाट जोगिन, आसक्तिलाई बुझ्न, कारण र परिणामको सम्बन्धलाई सम्मान गर्न तथा प्रज्ञा र करुणाको मार्गमा अघि बढ्न मद्दत गर्छ।

शून्यताको अन्तिम महत्त्व केवल यसबारे सही परिभाषा दिन सक्नुमा होइन, यसलाई सम्यक् रूपमा बुझेर जीवनमा आसक्ति, अविद्या र दुःख घटाउने अभ्यास गर्न सक्नुमा निहित छ।

🙏भवतु सर्वमंगलम् 🙏