महायान बौद्धधर्ममा जम्बाला अर्थात् कुबेर

 महायान बौद्धधर्ममा जम्बाला अर्थात् कुबेर

जम्बाला महायान तथा विशेषगरी वज्रयान बौद्धधर्ममा धन, समृद्धि, दानशीलता र आर्थिक अभावबाट मुक्ति प्रदान गर्ने देवताको रूपमा पूजित हुनुहुन्छ । उहाँलाई धनका रक्षक तथा सम्पत्तिका अधिष्ठाता देवता मानिन्छ ।

जम्बालालाई हिन्दू परम्पराका कुबेरसँग पनि सम्बन्धित मानिन्छ । तिब्बती बौद्ध परम्परामा उहाँलाई प्रायः धनका देवता भनेर चिनिन्छ ।

तर जम्बालाको महत्त्व केवल धनसम्पत्ति प्राप्त गर्नुमा सीमित छैन । बौद्ध दर्शनमा उहाँको साधनालाई दानपारमिता, उदारता, लोभबाट मुक्ति र सबै प्राणीको कल्याणसँग पनि जोडेर बुझिन्छ ।

१. जम्बाला को हुनुहुन्छ ?

जम्बालालाई धनसम्पत्ति र समृद्धिका रक्षकका रूपमा चित्रण गरिन्छ । उहाँको मूर्तिमा प्रायः:

• एउटा हातमा रत्न वा धन प्रदान गर्ने वस्तु हुन्छ ।

• अर्को हातमा न्याउरी मुसा हुन्छ, जसले मुखबाट रत्नहरू निकालिरहेको देखाइन्छ ।

• उहाँलाई बहुमूल्य रत्न, मुकुट र आभूषणले सजिएको अवस्थामा देखाइन्छ ।

न्याउरी मुसाले रत्न उगालिरहेको दृश्यलाई उदारता, दान र समृद्धिको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिन्छ ।

२. जम्बालाका पाँच प्रमुख रूप

वज्रयान परम्परामा जम्बालाका पाँच प्रमुख रूप वर्णन गरिन्छन् ।

१. पहेँलो जम्बाला

सबैभन्दा लोकप्रिय रूप । धन, समृद्धि, उदारता र आर्थिक अभावबाट मुक्ति प्रदान गर्ने देवताका रूपमा पूजा गरिन्छ ।

२. सेतो जम्बाला

शुद्धता, आध्यात्मिक समृद्धि र दुःख तथा अभावबाट मुक्तिको प्रतीक ।

३. हरियो जम्बाला

समृद्धि, सफल क्रियाकलाप र अवरोध हटाउने शक्तिसँग सम्बन्धित ।

४. रातो जम्बाला

आकर्षण, सकारात्मक प्रभाव र समृद्धिसँग सम्बन्धित ।

५. कालो जम्बाला

बाधा, नकारात्मक प्रभाव र आर्थिक अभाव हटाउने उग्र रूपका रूपमा साधना गरिन्छ ।

३. जम्बाला र कुबेर एउटै हुनुहुन्छ ?

जम्बाला र कुबेरबीच निकट सम्बन्ध छ। बौद्ध मूर्तिकला र धार्मिक परम्परामा जम्बालालाई बौद्ध कुबेरका रूपमा पनि चिनिन्छ ।

कुबेरलाई वैश्रवण पनि भनिन्छ। वैश्रवण बौद्ध धर्मका चार महाराजमध्ये उत्तर दिशाका रक्षक हुनुहुन्छ ।

तर यी नाम र रूपहरू सबै सन्दर्भमा पूर्ण रूपमा एकअर्काको पर्याय होइनन् । बौद्ध प्रतिमाशास्त्रमा जम्बालाको विशिष्ट धनदेवताका रूपमा र वैश्रवणको लोकपाल तथा उत्तर दिशाका रक्षकका रूपमा अलग-अलग पहिचान पनि पाइन्छ ।

४. जम्बालाको मन्त्र के हो ?

जम्बालाको प्रचलित मन्त्र:

ओम जम्बल जलेन्द्रये स्वाहा

विभिन्न जम्बाला रूप र साधना परम्परामा मन्त्रको पाठमा भिन्नता पाइन्छ ।

५. जम्बालाको पूजा गर्नुको बौद्ध दार्शनिक उद्देश्य के हो ?

बौद्ध धर्ममा धनसम्पत्ति आफैँमा नराम्रो वस्तु होइन । तर धनप्रतिको अत्यधिक आसक्ति, लोभ र स्वार्थ दुःखका कारण हुन् ।

जम्बालाको साधनालाई निम्न उद्देश्यसँग जोडेर बुझ्न सकिन्छ:

• लोभ र कञ्जुस्याइँबाट मुक्त हुनु ।

• दानशीलता र उदारताको विकास गर्नु ।

• आफ्नो समृद्धिलाई अरूको हितमा प्रयोग गर्नु ।

• आफू मात्र होइन, सबै प्राणीको अभाव र दुःख हटाउन सहयोग गर्नु ।

विशेषगरी महायानको बोधिसत्त्व आदर्शअनुसार धनसम्पत्ति आफ्नो सुख र विलासिताका लागि मात्र नभई सर्वप्राणीको कल्याणका लागि उपयोग गर्नुपर्छ ।

जम्बालालाई केवल धन प्राप्तिका लागि पूजा गरिने देवताका रूपमा मात्र बुझ्नु अपूर्ण हुन्छ । उहाँको साधनाको गहिरो उद्देश्य भौतिक समृद्धिलाई आध्यात्मिक उदारता र परोपकारसँग जोड्नु हो ।

लामा केसाङ ह्योल्मो (गोविन्द)

lamakesang508@gmail.com