हिमाली बौद्धधर्मको मन्त्रहरू किन संस्कृत भाषामा हुन्छ ?
हिमाली बौद्धधर्मको मन्त्रहरू किन संस्कृत भाषामा हुन्छ ?
हिमाली बौद्धधर्ममा (तिब्बती बौद्धधर्ममा) मन्त्रहरू संस्कृत भाषामा हुनुको मुख्य कारण बौद्धधर्मको ऐतिहासिक उत्पत्ति, संस्कृतमा विकसित भएका महायान तथा वज्रयानका ग्रन्थहरू र मन्त्र परम्पराको संरक्षणसँग सम्बन्धित छ ।
यसको अर्थ हिमाली बौद्धधर्मको मूल भाषा संस्कृत नै हो भन्ने होइन । हिमाली बौद्धधर्ममा संस्कृत, तिब्बती र स्थानीय हिमाली भाषाहरूको आ-आफ्नै महत्त्व छ ।
यसलाई केही ऐतिहासिक पक्षबाट बुझौँ ।
१. बुद्धधर्मको प्रारम्भिक भाषा र संस्कृतको सम्बन्ध
ऐतिहासिक बुद्ध शाक्यमुनिले आफ्ना शिक्षाहरू तत्कालीन जनभाषाहरूमा दिनुभएको थियो । उहाँका उपदेशहरू पछि विभिन्न भाषामा मौखिक तथा लिखित रूपमा संरक्षण भए ।
बुद्धको समयपछि महायान बौद्धधर्मको विकास हुँदै जाँदा धेरै महायान सूत्र, शास्त्र र वज्रयानका तन्त्रहरू संस्कृतमा रचना तथा संरक्षण गरिए ।
उदाहरणका लागि:
• प्रज्ञापारमिता सूत्र
• सद्धर्मपुण्डरीक सूत्र (लोटस सूत्र)
• लंकावतार सूत्र
• गण्डव्यूह सूत्र
• गुह्यसमाज तन्त्र
• हेवज्र तन्त्र
यी ग्रन्थहरू संस्कृत भाषाको बौद्धिक तथा धार्मिक परम्परासँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन् ।
२. बौद्ध मन्त्रहरू संस्कृतमै किन सुरक्षित राखिए ?
मन्त्रहरू सामान्य वाक्य मात्र होइनन् । वज्रयान परम्परामा मन्त्रलाई बुद्ध तथा बोधिसत्त्वको ज्ञान, करुणा र आध्यात्मिक अभ्याससँग सम्बन्धित पवित्र ध्वनि मानिन्छ ।
त्यसैले मन्त्रको मूल ध्वनि र उच्चारण परम्परालाई जोगाउने उद्देश्यले तिनलाई अनुवाद नगरी संस्कृत उच्चारणकै आधारमा संरक्षण गरियो ।
उदाहरणका लागि:
• अवलोकितेश्वर मन्त्र: ओं मा णि पद् मे हुँ
• मञ्जुश्री मन्त्र: ओं आः र प च न धीः
• बज्रसत्त्व मन्त्र: ओं बज्रसत्त्व हुँ
• तारा मन्त्र: ओं तारे तुत्तारे तुरे स्वाहा
यी मन्त्रहरू तिब्बती भाषामा व्याख्या गर्न सकिन्छ, तर मन्त्रको मूल ध्वनि संस्कृत परम्पराबाट आएको हो ।
३. भारतबाट तिब्बतमा बुद्धधर्म पुग्दा संस्कृत मन्त्र पनि पुगे
सातौँदेखि तेह्रौँ शताब्दीसम्म भारत र तिब्बतबीच बौद्धधर्मको गहिरो आदानप्रदान भयो ।
विशेषगरी नालन्दा, विक्रमशिला र ओदन्तपुरीजस्ता भारतीय बौद्ध शिक्षा केन्द्रहरूबाट विद्वान् आचार्यहरू तिब्बत पुग्नुभयो ।
उदाहरणका लागि:
• आचार्य शान्तरक्षित
• गुरु पद्मसम्भव
• आचार्य कमलशील
• दीपंकर श्रीज्ञान (अतीश)
तिब्बती अनुवादकहरू (Lotsawa) ले भारतीय आचार्यहरूसँग मिलेर संस्कृतका सूत्र, शास्त्र र तन्त्रहरू तिब्बती भाषामा अनुवाद गरे ।
तर मन्त्र, बीजाक्षर र धारणीजस्ता पवित्र ध्वनिहरूलाई धेरैजसो मूल संस्कृत उच्चारणकै आधारमा तिब्बती लिपिमा लेखेर संरक्षण गरियो ।
४. तिब्बती भाषामा अनुवाद गर्न नमिल्ने हो त ?
मिल्छ । तर यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण भिन्नता बुझ्नुपर्छ ।
विषय परम्परागत अभ्यास
बुद्धका उपदेश तिब्बती भाषामा अनुवाद
सूत्र तथा शास्त्र तिब्बती भाषामा अनुवाद
मन्त्र प्रायः संस्कृत ध्वनिलाई संरक्षण
धारणि धेरैजसो मूल ध्वनिअनुसार संरक्षण
पूजा तथा साधनाका निर्देशन तिब्बती भाषामा अनुवाद तथा व्याख्या
मन्त्रको ध्वनि र त्यसको अर्थ दुई फरक पक्ष हुन् । मन्त्रको अर्थ तिब्बती वा नेपाली भाषामा बुझ्न सकिन्छ, तर जप गर्दा परम्परागत ध्वनि कायम राख्ने चलन छ ।
त्यसैगरी, आज तिब्बतीहरूले उच्चारण गर्ने मन्त्रहरू प्राचीन भारतीय संस्कृत उच्चारणसँग पूर्ण रूपमा समान हुन्छन् भन्ने पनि होइन । तिब्बती भाषाको ध्वनि प्रणालीअनुसार उच्चारणमा परिवर्तन आएको छ ।
५. के सबै हिमाली बौद्ध मन्त्र संस्कृत भाषामै छन् ?
छैनन् । धेरै मन्त्र संस्कृत मूलका छन्, तर तिब्बती बौद्ध परम्परामा तिब्बती भाषाका प्रार्थना, साधना र विशेष मन्त्रहरू पनि छन्। केही मन्त्रका रूपहरू संस्कृतको सामान्य व्याकरणभन्दा फरक छन् ।
यस कारण सबै मन्त्रलाई शुद्ध संस्कृत वाक्य मान्नु पनि उचित हुँदैन ।
६. एउटा महत्त्वपूर्ण दार्शनिक कुरा
बौद्धधर्ममा भाषाभन्दा त्यसले व्यक्त गर्ने ज्ञान र अर्थ महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
बुद्धले विभिन्न मानिसको क्षमता र बुझाइअनुसार विभिन्न भाषामा धर्मदेशना गर्नुभएको परम्परा पाइन्छ ।
यदि मन्त्र संस्कृतमा छ भने पनि त्यसको अर्थ नबुझी जप गर्नु मात्रलाई पूर्ण बौद्ध अभ्यास मान्न मिल्दैन । मन्त्रको अर्थ, त्यससँग सम्बन्धित बुद्ध वा बोधिसत्त्वको गुण, बोधिचित्त र साधनाको उद्देश्य बुझ्नु पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
उदाहरणका लागि, अवलोकितेश्वरको:
ओं म णि पद् मे हुँ
मन्त्र जप गर्दा केवल शब्द दोहोर्याउने मात्र नभई अवलोकितेश्वरको करुणा, बोधिचित्त र सम्पूर्ण प्राणीको दुःख हटाउने आकांक्षालाई आफ्नो अभ्याससँग जोड्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
निष्कर्ष: हिमाली बौद्धधर्मका मन्त्रहरू संस्कृतमा हुनुको मुख्य कारण भारतमा विकसित महायान तथा वज्रयान बौद्ध परम्पराबाट प्राप्त मन्त्र, ध्वनि र साधना परम्परालाई पुस्तौँदेखि संरक्षण गर्दै आउनु हो । बुद्धधर्म तिब्बतमा पुगेपछि शिक्षाहरू तिब्बती भाषामा अनुवाद भए, तर मन्त्रहरूको मूल ध्वनि धेरै हदसम्म सुरक्षित राखियो ।
यसले हिमाली बौद्धधर्ममा भारतीय बौद्ध दर्शन र तिब्बती भाषिक तथा सांस्कृतिक परम्पराको सुन्दर ऐतिहासिक सम्बन्ध देखाउँछ ।
लामा केसाङ ह्योल्मो (गोविन्द)
Comments
Post a Comment