बौद्ध दर्शन, हिमाली संस्कृति र पहिचान

तिब्बती बौद्ध (विशेष गरी ञिङमा परम्परासँग सम्बन्धित) तान्त्रिक सुरक्षा चक्र वा यन्त्र हो। केन्द्रमा पहेँलो टोपी लगाएका एक लामा वा गुरुको आकृति ध्यान मुद्रामा बसिरहेको देख्न सकिन्छ, जसको शरीरमा विभिन्न मन्त्र तथा प्रतीकहरू कोरिएका छन्। उहाँको वरिपरि र पछाडिबाट विशाल, कालो र बहुभुजा भएका बिच्छीका कालो हातहरू जस्तै संरचनाहरू फैलिएका छन्। यी प्रत्येक बिच्छीका हात वा पञ्जाहरूको टुप्पामा आगोको ज्वाला बलिरहेको छ, जसले तान्त्रिक शक्ति र नकारात्मक ऊर्जा वा दुष्ट आत्माहरूलाई नष्ट गर्ने क्षमतालाई दर्शाउँछ। यो सिङ्गो चक्र रातो घेरा र त्यसभित्र लामो तिब्बती लिपि (मन्त्र) हरूले घेरिएको छ। ✍️लामा केसाङ ह्योल्मो (गोविन्द) तल्लो भागमा धार्मिक तथा तान्त्रिक महत्त्वका अतिरिक्त प्रतीकहरू र लिपिहरू राखिएका छन्। बायाँतर्फ अग्नि ज्वालाभित्र राखिएको एक तान्त्रिक खड्ग वा फुर्बा  छ, जसको माथिल्लो भागमा खप्पर वा अनुहारको आकृति बनाइएको छ। यो फुर्बाले नकारात्मक बाधा, रोग र दुष्ट प्रभावहरूलाई छेदन गर्ने वा समाप्त गर्ने काम गर्दछ। बीचमा तिब्बती भाषामा विभिन्न तान्त्रिक मन्त्र र प्रार्थनाहरू स्पष्ट रूपमा लेखिएका ...

गुरु पद्मसम्भव (गुरु रिन्पोछे) को पवित्र कमल टोपी (उश्या) को इतिहास र आध्यात्मिक महत्त्व १. परिचय गुरु पद्मसम्भव, जसलाई गुरु रिन्पोछे अर्थात् ‘अमूल्य गुरु’ भनिन्छ, तिब्बती बौद्ध धर्मको विकासमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउनु भएका महान् बौद्ध आचार्य हुनुहुन्छ। उहाँ विशेष गरी ञ्यिङमा परम्परा र वज्रयान बौद्ध धर्ममा उच्च श्रद्धाका साथ पूजिनुहुन्छ । उहाँको विशिष्ट कमल टोपी (Lotus Hat) उहाँको आध्यात्मिक पहिचान र धार्मिक परम्पराको महत्त्वपूर्ण प्रतीक हो। ✍️ लामा केसाङ ह्योल्मो (गोविन्द) ह्योल्मो ङाग्छ्याङ शाक्य साङ्पो नोप्रा गुम्बा २. कमल टोपीको इतिहास परम्परागत धार्मिक कथाअनुसार, गुरु रिन्पोछेको कमल टोपी जाहोरका राजाले उपहार दिनुभएको मानिन्छ। यस टोपीमा रङ्गीन कपडा, माथिल्लो भागमा वज्रजस्तो आकृति र कतिपय चित्रणमा गिद्धको प्वाँख देखिन्छ। यद्यपि, टोपीको उत्पत्तिसम्बन्धी सबै विवरणलाई प्रमाणित ऐतिहासिक तथ्य मान्न सकिँदैन। ऐतिहासिक मूर्ति र चित्रहरूले गुरु रिन्पोछेको चित्रण समयसँगै कसरी विकसित भयो भन्ने बुझ्न मद्दत गर्छन्। ३. टोपीको प्रतीकात्मक अर्थ कमलको आकार: पवित्रता, प्रज्ञा र आध्यात्मिक जागरणक...

  बौद्ध दर्शनमा शून्यता ✍️ लामा केसाङ ह्योल्मो (गोविन्द) बुद्धको शिक्षा, प्रतीत्यसमुत्पाद र शून्यताको वास्तविक अर्थ शून्यता भनेको संसारमा केही पनि छैन भन्ने होइन; संसारमा रहेका वस्तु, व्यक्ति र घटनाहरू स्वतन्त्र, स्थायी तथा आफ्नै बलमा स्थापित हुने कुनै अपरिवर्तनीय सारबाट शून्य छन् भन्ने गहिरो बोध हो। बौद्ध दर्शनमा शून्यता अत्यन्त गम्भीर, सूक्ष्म र महत्त्वपूर्ण विषय हो। तर ‘शून्यता’ शब्द सुन्नासाथ धेरै मानिसहरूको मनमा खालीपन, अभाव, अस्तित्वहीनता वा अन्ततः केही पनि बाँकी नरहने भन्ने धारणा उत्पन्न हुन्छ। कतिपयले शून्यतालाई संसार भ्रम मात्र हो, जीवन निरर्थक छ वा सबै कुरा नष्ट भएर जान्छ भन्ने अर्थमा पनि बुझ्ने गर्छन्। तर बुद्धधर्मको शून्यताको शिक्षालाई केवल शब्दको सामान्य अर्थका आधारमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यसको वास्तविक अर्थ बुझ्न बुद्धले दुःख, अनित्य, अनात्मा, प्रतीत्यसमुत्पाद, कर्म र निर्वाणबारे दिनुभएको शिक्षालाई समग्र रूपमा हेर्नुपर्छ। विशेष गरी प्रारम्भिक बौद्ध शिक्षामा पाइने पालि शब्द ‘सुञ्ञता’ र महायान बौद्ध दर्शनमा विकसित ‘शून्यता’ बीच केही समानता भए पनि तिनको व्याख्यात्मक दा...

  बौद्ध दर्शनमा १० संस्कार मूल पद्धति बौद्ध परम्परा, जीवनचक्र र धार्मिक संस्कारहरूको परिचय बौद्ध दर्शनले मानव जीवनलाई जन्मदेखि मृत्युसम्म नैतिकता, करुणा, मैत्री, प्रज्ञा र सदाचारसँग जोडेर हेर्छ। विभिन्न बौद्ध देश, समुदाय र परम्परामा जीवनका महत्त्वपूर्ण अवसरमा विविध संस्कारहरू गर्ने चलन पाइन्छ। यहाँ प्रस्तुत गरिएका १० संस्कारले गर्भावस्थादेखि मृत्युसम्मका महत्त्वपूर्ण जीवनचरणलाई समेट्छन्। यद्यपि यी सबै संस्कार सबै बौद्ध सम्प्रदायमा एउटै रूपमा अनिवार्य वा समान प्रचलित छैनन्। १. गर्भमंगल संस्कार गर्भमंगल संस्कार गर्भधारण र गर्भावस्थासँग सम्बन्धित मंगलकामनाको संस्कार हो। यस संस्कारमा गर्भवती महिला र गर्भमा रहेको शिशुको स्वास्थ्य, सुरक्षा तथा सुखमय भविष्यको कामना गरिन्छ। बौद्ध परम्परामा यस अवसरमा बुद्ध, धर्म र संघप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्ने, सूत्र पाठ गर्ने, मैत्रीभाव विकास गर्ने तथा दान दिने चलन केही समुदायमा पाइन्छ। यस संस्कारको मूल भावना गर्भवती महिलाप्रति सम्मान, परिवारमा सकारात्मक वातावरण निर्माण र जन्मिन लागेको शिशुप्रति करुणा जागृत गर्नु हो। यसले जीवनप्रतिको सम्मान र जिम्मेवारीबोध...

  संक्षिप्तमा ढोग गर्ने विधि बौद्ध धर्म परम्परा अनुसार ढोग गर्नु अघि छ्योगसिङको भावना गर्नु पर्छ । छ्योगसिङ आफ्नो सामुन्ने आकाशमा भगवान बुद्ध, बोधिसत्वगण, डाका (पवो) डाकिनी (खाण्डोमा), इष्टदेव (ह्यिदाम) छ्येक्युङ सुङमा (धर्मपाल) सबै साक्षात विराजमान हुनु भएको भवना गरेर ढोग गर्नु पर्छ । हामीले यसरी स्मरण गर्न तत्कालै उहाँहरु हाम्रो अघि आउनु हुनेछ तर हाम्रो बाहिरी आँखाले उहाँहरुका दिव्य स्वरूप देख्न सक्दैनौं । ज्ञानको आँखाले मात्र उहाँहरुका दिव्य स्वरुप दर्शन पाउँन सकिन्छ । हामी अपवित्र प्राणीले शुद्ध पवित्र बोधिसत्वहरुका दर्शन पाउन सक्ने छैनौ । साक्षात दर्शन प्राप्त नभएता पनि उहाँहरु सम्मुख उपस्थित हुनुहुन्छ  यसमा किञ्चित मात्रमा पनि सन्देह छैन । बौद्ध धर्म परम्परा अनुसार ढोग गर्दा आफ्नो दाहिने तर्फ पिता, देब्रे तर्फ माता, सामुन्ने आफूलाई दुख दिने शत्रुहरु, ग्रह दशा,आफुलाई कष्ट दिने तथा विघ्न बाधा पुर्‍याउने वरिपरि आफ्नो इष्ट मित्रहरु षष्ट गतिका सम्पूर्ण प्राणीहरु (डोवा रीग डुग) सबै दुईहात जोडी आफू संग संगै ढोगी रहेको भावना गर्नुपर्छ । यसरी ढोग गर्दा लगातार शरण गमनको मन्त्र जप्...

बौद्ध दर्शनअनुसार “संसार” के हो, किन दुःखमय छ र बुद्धले निर्वाणलाई परम सुख किन भन्नुभयो भन्ने कुरा ६ वटा लोक र जन्म-मरणको चक्रमार्फत बुझाइएको छ। त्यसलाई समेटेर विस्तृत रूपमा यसरी बुझ्न सकिन्छ। ✍️लामा केसाङ ह्योल्मो (गोविन्द) ह्योल्मो ङाग्छ्याङ शाक्य साङ्पो नोप्रा गुम्बा संसार भनेको के हो? बौद्ध दर्शनमा “संसार” (संसार चक्र) भन्नाले केवल हामी बसिरहेको पृथ्वी वा भौतिक संसारलाई मात्र भनिएको होइन। जीवले कर्म, तृष्णा, मोह र अविद्याका कारण बारम्बार जन्म लिने, जीवन बिताउने, मर्ने र फेरि अर्को जन्म लिने अनन्त चक्रलाई संसार भनिन्छ। अर्थात: जन्म → जीवन → कर्म → मृत्यु → पुनर्जन्म → फेरि जीवन → फेरि मृत्यु यो क्रम निरन्तर चलिरहन्छ । जबसम्म अज्ञान, तृष्णा, अशक्ति र कर्मको बन्धन समाप्त हुँदैन, तबसम्म यो चक्रबाट पूर्ण मुक्ति हुँदैन । संसारका छ लोक संसारलाई मुख्यतः छ वटा लोकमा विभाजन गरिएको हुन्छ : १) देव लोक २) असुर लोक ३) मनुष्य लोक ४) पशु लोक ५) प्रेत लोक ६) नरक लोक यी लोकहरूलाई बौद्ध परम्परामा प्राणीहरूले आफ्ना कर्मअनुसार प्राप्त गर्ने अस्तित्वका अवस्थाहरूका रूपमा बुझिन्छ। १. देव लोक : देव लोकम...

  बौद्ध दर्शनमा षड्गति (छ लोक) बौद्ध दर्शनअनुसार प्राणीहरू कर्म, तृष्णा, आसक्ति र मानसिक अवस्थाका कारण संसार (संसार चक्र) मा जन्म–मृत्यु र पुनर्जन्मको चक्रमा घुमिरहन्छन्। यस संसारलाई परम्परागत रूपमा छ लोक वा षड्गतिमा विभाजन गरिएको छ। लामा केसाङ ह्योल्मो (गोविन्द) १. देवलोक ལྷའི་ཡུལ पुण्यकर्मको फलस्वरूप प्राप्त हुने सुख र ऐश्वर्ययुक्त लोक। तर यो पनि स्थायी होइन र निर्वाण होइन। २. मनुष्यलोक མི་ཡུལ सुख र दुःख दुवै अनुभव हुने लोक। बुद्धधर्मको अध्ययन, ध्यान र साधनाद्वारा मुक्ति खोज्न सकिने भएकाले मानव जन्मलाई अत्यन्त मूल्यवान् मानिन्छ। ३. असुरलोक ལྷ་མ་ཡིན་གྱི་ཡུལ ईर्ष्या, प्रतिस्पर्धा, अहंकार र विजयको चाहनासँग सम्बन्धित लोक। असुरहरू देवतासँग संघर्ष गर्ने प्राणीका रूपमा वर्णित छन्। ४. पशुलोक དུད་འགྲོ་ཡུལ अज्ञान, भय र असहाय अवस्थासँग सम्बन्धित लोक। चेतनशील साधनाको अवसर सीमित हुने अवस्थाको प्रतीक पनि मानिन्छ। ५. प्रेतलोक ཡི་དྭགས་ཀྱི་ཡུལ अतृप्त इच्छा, लोभ र तृष्णाको प्रतीक। चाहना धेरै भए पनि सन्तुष्टि प्राप्त गर्न नसक्ने अवस्थालाई जनाउँछ। ६. नरकलोक དམྱལ་བའི་ཡུལ अत्यन्त दुःख, क्रोध, घृणा र ह...