बौद्ध दर्शन, हिमाली संस्कृति र पहिचान

  महायान बौद्धधर्ममा जम्बाला अर्थात् कुबेर जम्बाला महायान तथा विशेषगरी वज्रयान बौद्धधर्ममा धन, समृद्धि, दानशीलता र आर्थिक अभावबाट मुक्ति प्रदान गर्ने देवताको रूपमा पूजित हुनुहुन्छ । उहाँलाई धनका रक्षक तथा सम्पत्तिका अधिष्ठाता देवता मानिन्छ । जम्बालालाई हिन्दू परम्पराका कुबेरसँग पनि सम्बन्धित मानिन्छ । तिब्बती बौद्ध परम्परामा उहाँलाई प्रायः धनका देवता भनेर चिनिन्छ । तर जम्बालाको महत्त्व केवल धनसम्पत्ति प्राप्त गर्नुमा सीमित छैन । बौद्ध दर्शनमा उहाँको साधनालाई दानपारमिता, उदारता, लोभबाट मुक्ति र सबै प्राणीको कल्याणसँग पनि जोडेर बुझिन्छ । १. जम्बाला को हुनुहुन्छ ? जम्बालालाई धनसम्पत्ति र समृद्धिका रक्षकका रूपमा चित्रण गरिन्छ । उहाँको मूर्तिमा प्रायः: • एउटा हातमा रत्न वा धन प्रदान गर्ने वस्तु हुन्छ । • अर्को हातमा न्याउरी मुसा हुन्छ, जसले मुखबाट रत्नहरू निकालिरहेको देखाइन्छ । • उहाँलाई बहुमूल्य रत्न, मुकुट र आभूषणले सजिएको अवस्थामा देखाइन्छ । न्याउरी मुसाले रत्न उगालिरहेको दृश्यलाई उदारता, दान र समृद्धिको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिन्छ । २. जम्बालाका पाँच प्रमुख रूप वज्रयान परम्परामा ...

 हिमाली बौद्धधर्मको मन्त्रहरू किन संस्कृत भाषामा हुन्छ ? हिमाली बौद्धधर्ममा (तिब्बती बौद्धधर्ममा) मन्त्रहरू संस्कृत भाषामा हुनुको मुख्य कारण बौद्धधर्मको ऐतिहासिक उत्पत्ति, संस्कृतमा विकसित भएका महायान तथा वज्रयानका ग्रन्थहरू र मन्त्र परम्पराको संरक्षणसँग सम्बन्धित छ । यसको अर्थ हिमाली बौद्धधर्मको मूल भाषा संस्कृत नै हो भन्ने होइन । हिमाली बौद्धधर्ममा संस्कृत, तिब्बती र स्थानीय हिमाली भाषाहरूको आ-आफ्नै महत्त्व छ । यसलाई केही ऐतिहासिक पक्षबाट बुझौँ । १. बुद्धधर्मको प्रारम्भिक भाषा र संस्कृतको सम्बन्ध ऐतिहासिक बुद्ध शाक्यमुनिले आफ्ना शिक्षाहरू तत्कालीन जनभाषाहरूमा दिनुभएको थियो । उहाँका उपदेशहरू पछि विभिन्न भाषामा मौखिक तथा लिखित रूपमा संरक्षण भए । बुद्धको समयपछि महायान बौद्धधर्मको विकास हुँदै जाँदा धेरै महायान सूत्र, शास्त्र र वज्रयानका तन्त्रहरू संस्कृतमा रचना तथा संरक्षण गरिए । उदाहरणका लागि: • प्रज्ञापारमिता सूत्र • सद्धर्मपुण्डरीक सूत्र (लोटस सूत्र) • लंकावतार सूत्र • गण्डव्यूह सूत्र • गुह्यसमाज तन्त्र • हेवज्र तन्त्र यी ग्रन्थहरू संस्कृत भाषाको बौद्धिक तथा धार्मिक परम्परासँग गहि...

बौद्ध धर्म बज्रयाना बुद्धिजमको एक धेरै पवित्र रक्षात्मक यन्त्र हो। यसलाई गुरु रिन्पोछे सँग सम्बन्धित शक्तिशाली सुरक्षात्मक मन्त्र र विछीको प्रतीक मानिन्छ। १. बिच्छी: तस्बिरको बिचमा दुईवटा बिच्छीको चित्रभित्र शक्तिशाली मन्त्र र पांग्रा चक्र कोरिएका छन्। तिब्बती बौद्ध परम्परामा बिच्छीलाई नराम्रो ऊर्जा, दुष्ट आत्मा, नकारात्मक दृष्टि (नजर) र हानि पुर्‍याउने शक्तिहरूलाई नष्ट गर्ने वा भगाउने शक्तिशाली प्रतीक मानिन्छ।  २.  तिब्बती लिपिमा मन्त्र अनि  गुरु रिन्पोछे  र लामा जोपा रिन्पोछे द्वारा साझा गरिएको एक अत्यन्तै प्रभावकारी रक्षा मन्त्र हो।     ३. यो मन्त्रको मुनिबाट आवतजावत गर्ने जोकसैको हजारौँ कल्प (जुग) सम्मको नकारात्मक कर्म शुद्ध हुन्छ। सम्पूर्ण परिवारको दीर्घायु, स्वास्थ्य र समृद्धि होस्। पवित्र धर्म अनुसार सबै इच्छाहरू पुरा हुन्।)     ४. यो कहाँ राखिन्छ? ढोकाको माथि  यसलाई प्रायः घर, कार्यालय, वा गुम्बाको मुख्य प्रवेशद्वार वा मूल ढोकाको ठ्याक्कै माथि टाँसिन्छ वा झुण्ड्याइन्छ। अनि आवतजावत गर्ने ठाउँमा प्राय मानिसहरू घरभित्र पस्दा र बाहिर निस्...

तिब्बती बौद्ध (विशेष गरी ञिङमा परम्परासँग सम्बन्धित) तान्त्रिक सुरक्षा चक्र वा यन्त्र हो। केन्द्रमा पहेँलो टोपी लगाएका एक लामा वा गुरुको आकृति ध्यान मुद्रामा बसिरहेको देख्न सकिन्छ, जसको शरीरमा विभिन्न मन्त्र तथा प्रतीकहरू कोरिएका छन्। उहाँको वरिपरि र पछाडिबाट विशाल, कालो र बहुभुजा भएका बिच्छीका कालो हातहरू जस्तै संरचनाहरू फैलिएका छन्। यी प्रत्येक बिच्छीका हात वा पञ्जाहरूको टुप्पामा आगोको ज्वाला बलिरहेको छ, जसले तान्त्रिक शक्ति र नकारात्मक ऊर्जा वा दुष्ट आत्माहरूलाई नष्ट गर्ने क्षमतालाई दर्शाउँछ। यो सिङ्गो चक्र रातो घेरा र त्यसभित्र लामो तिब्बती लिपि (मन्त्र) हरूले घेरिएको छ। ✍️लामा केसाङ ह्योल्मो (गोविन्द) तल्लो भागमा धार्मिक तथा तान्त्रिक महत्त्वका अतिरिक्त प्रतीकहरू र लिपिहरू राखिएका छन्। बायाँतर्फ अग्नि ज्वालाभित्र राखिएको एक तान्त्रिक खड्ग वा फुर्बा  छ, जसको माथिल्लो भागमा खप्पर वा अनुहारको आकृति बनाइएको छ। यो फुर्बाले नकारात्मक बाधा, रोग र दुष्ट प्रभावहरूलाई छेदन गर्ने वा समाप्त गर्ने काम गर्दछ। बीचमा तिब्बती भाषामा विभिन्न तान्त्रिक मन्त्र र प्रार्थनाहरू स्पष्ट रूपमा लेखिएका ...

गुरु पद्मसम्भव (गुरु रिन्पोछे) को पवित्र कमल टोपी (उश्या) को इतिहास र आध्यात्मिक महत्त्व १. परिचय गुरु पद्मसम्भव, जसलाई गुरु रिन्पोछे अर्थात् ‘अमूल्य गुरु’ भनिन्छ, तिब्बती बौद्ध धर्मको विकासमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउनु भएका महान् बौद्ध आचार्य हुनुहुन्छ। उहाँ विशेष गरी ञ्यिङमा परम्परा र वज्रयान बौद्ध धर्ममा उच्च श्रद्धाका साथ पूजिनुहुन्छ । उहाँको विशिष्ट कमल टोपी (Lotus Hat) उहाँको आध्यात्मिक पहिचान र धार्मिक परम्पराको महत्त्वपूर्ण प्रतीक हो। ✍️ लामा केसाङ ह्योल्मो (गोविन्द) ह्योल्मो ङाग्छ्याङ शाक्य साङ्पो नोप्रा गुम्बा २. कमल टोपीको इतिहास परम्परागत धार्मिक कथाअनुसार, गुरु रिन्पोछेको कमल टोपी जाहोरका राजाले उपहार दिनुभएको मानिन्छ। यस टोपीमा रङ्गीन कपडा, माथिल्लो भागमा वज्रजस्तो आकृति र कतिपय चित्रणमा गिद्धको प्वाँख देखिन्छ। यद्यपि, टोपीको उत्पत्तिसम्बन्धी सबै विवरणलाई प्रमाणित ऐतिहासिक तथ्य मान्न सकिँदैन। ऐतिहासिक मूर्ति र चित्रहरूले गुरु रिन्पोछेको चित्रण समयसँगै कसरी विकसित भयो भन्ने बुझ्न मद्दत गर्छन्। ३. टोपीको प्रतीकात्मक अर्थ कमलको आकार: पवित्रता, प्रज्ञा र आध्यात्मिक जागरणक...

  बौद्ध दर्शनमा शून्यता ✍️ लामा केसाङ ह्योल्मो (गोविन्द) बुद्धको शिक्षा, प्रतीत्यसमुत्पाद र शून्यताको वास्तविक अर्थ शून्यता भनेको संसारमा केही पनि छैन भन्ने होइन; संसारमा रहेका वस्तु, व्यक्ति र घटनाहरू स्वतन्त्र, स्थायी तथा आफ्नै बलमा स्थापित हुने कुनै अपरिवर्तनीय सारबाट शून्य छन् भन्ने गहिरो बोध हो। बौद्ध दर्शनमा शून्यता अत्यन्त गम्भीर, सूक्ष्म र महत्त्वपूर्ण विषय हो। तर ‘शून्यता’ शब्द सुन्नासाथ धेरै मानिसहरूको मनमा खालीपन, अभाव, अस्तित्वहीनता वा अन्ततः केही पनि बाँकी नरहने भन्ने धारणा उत्पन्न हुन्छ। कतिपयले शून्यतालाई संसार भ्रम मात्र हो, जीवन निरर्थक छ वा सबै कुरा नष्ट भएर जान्छ भन्ने अर्थमा पनि बुझ्ने गर्छन्। तर बुद्धधर्मको शून्यताको शिक्षालाई केवल शब्दको सामान्य अर्थका आधारमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यसको वास्तविक अर्थ बुझ्न बुद्धले दुःख, अनित्य, अनात्मा, प्रतीत्यसमुत्पाद, कर्म र निर्वाणबारे दिनुभएको शिक्षालाई समग्र रूपमा हेर्नुपर्छ। विशेष गरी प्रारम्भिक बौद्ध शिक्षामा पाइने पालि शब्द ‘सुञ्ञता’ र महायान बौद्ध दर्शनमा विकसित ‘शून्यता’ बीच केही समानता भए पनि तिनको व्याख्यात्मक दा...

  बौद्ध दर्शनमा १० संस्कार मूल पद्धति बौद्ध परम्परा, जीवनचक्र र धार्मिक संस्कारहरूको परिचय बौद्ध दर्शनले मानव जीवनलाई जन्मदेखि मृत्युसम्म नैतिकता, करुणा, मैत्री, प्रज्ञा र सदाचारसँग जोडेर हेर्छ। विभिन्न बौद्ध देश, समुदाय र परम्परामा जीवनका महत्त्वपूर्ण अवसरमा विविध संस्कारहरू गर्ने चलन पाइन्छ। यहाँ प्रस्तुत गरिएका १० संस्कारले गर्भावस्थादेखि मृत्युसम्मका महत्त्वपूर्ण जीवनचरणलाई समेट्छन्। यद्यपि यी सबै संस्कार सबै बौद्ध सम्प्रदायमा एउटै रूपमा अनिवार्य वा समान प्रचलित छैनन्। १. गर्भमंगल संस्कार गर्भमंगल संस्कार गर्भधारण र गर्भावस्थासँग सम्बन्धित मंगलकामनाको संस्कार हो। यस संस्कारमा गर्भवती महिला र गर्भमा रहेको शिशुको स्वास्थ्य, सुरक्षा तथा सुखमय भविष्यको कामना गरिन्छ। बौद्ध परम्परामा यस अवसरमा बुद्ध, धर्म र संघप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्ने, सूत्र पाठ गर्ने, मैत्रीभाव विकास गर्ने तथा दान दिने चलन केही समुदायमा पाइन्छ। यस संस्कारको मूल भावना गर्भवती महिलाप्रति सम्मान, परिवारमा सकारात्मक वातावरण निर्माण र जन्मिन लागेको शिशुप्रति करुणा जागृत गर्नु हो। यसले जीवनप्रतिको सम्मान र जिम्मेवारीबोध...